Σάββατο, 27 Φεβρουαρίου 2016

Σχετικά με το ζήτημα της διαλεκτικής*



Στο απόσπασμα «Σχετικά με το ζήτημα της διαλεκτικής», ο Λένιν κάνει ανάλυση του διαλεκτικού νόμου της ενότητας και της πάλης των αντιθέτων, της μεταφυσικής και διαλεκτικής άποψης της εξέλιξης, των κατηγοριών του απόλυτου και του σχετικού, του αφηρημένου και του συγκεκριμένου, του καθολικού, του ιδιαίτερου και του ενικού, του λογικού και του ιστορικού και άλλων, αποκαλύπτει το διαλεκτικό χαρακτήρα του προτσές της γνώσης, δείχνει τις γνωσιολογικές και ταξικές ρίζες του ιδεαλισμού.

του Βλαντίμιρ Ι. Λένιν

Η διχοτόμηση του ενιαίου και η γνώση των αντιφατικών μερών του (βλ. το απόσπασμα από τον Φίλωνα για τον Ηράκλειτο στην αρχή του ΙΙΙ μέρους («Για τη γνώση») του Λασσαλικού «Ηράκλειτου» είναι η  ο υ σ ί α,  (μια από τις «ουσίες», μια από τις βασικές, αν όχι η βασική, ιδιομορφίες ή γνωρίσματα) της διαλεκτικής. Έτσι ακριβώς τοποθετεί το ζήτημα και ο Χέγκελ (ο Αριστοτέλης στα «Μετά τα φυσικά» του  σ π ά ζ ε ι  τ ο  κ ε φ ά λ ι  τ ο υ  διαρκώς γύρω απ΄ αυτό το ζήτημα και παλεύει με τον Ηράκλειτο respective με τις ηρακλειτικές ιδέες [1]).

Η ορθότητα αυτής της πλευράς του περιεχομένου της διαλεκτικής πρέπει να επαληθευτεί από την ιστορία της επιστήμης. Σ΄ αυτή την πλευρά της διαλεκτικής, συνήθως (λόγου χάρη, ο Πλεχάνοφ) δεν δίνεται αρκετή προσοχή: η ταυτότητα των αντιθέσεων παίρνεται σαν ένα άθροισμα  π α ρ α δ ε ι γ μ ά τ ω ν  («λόγου χάρη, ο σπόρος», «λόγου χάρη, ο πρωτόγονος κομμουνισμός». Το ίδιο και ο Ένγκελς. Αλλά αυτό «για την εκλαΐκευση»…), και όχι σαν  ν ό μ ο ς  τ η ς  γ ν ώ σ η ς  (και νόμος του αντικειμενικού κόσμου).

Στα μαθηματικά + και -. Διαφορικό και ολοκλήρωμα.

Στη μηχανική δράση και αντίδραση.

Στη φυσική θετικός και αρνητικός ηλεκτρισμός.

Στη χημεία συνένωση και διαχωρισμός των ατόμων.

Στην κοινωνική επιστήμη ταξική πάλη.

Η ταυτότητα των αντιθέσεων (θα ήταν ίσως πιο σωστό να πούμε η «ενότητά» τους; αν και η διαφορά των όρων ταυτότητα και ενότητα εδώ δεν είναι ιδιαίτερα σημαντική. Με μια ορισμένη έννοια και οι δυό είναι σωστοί) είναι η αναγνώριση (η ανακάλυψη) των αντιφατικών, αλληλοαποκλειόμενων, αντίθετων τάσεων σε  ό λ α  τα φαινόμενα και τα προτσές της φύσης (συμπεριλαμβανομένων και του πνεύματος και της κοινωνίας). Όρος της γνώσης όλων των προτσές του κόσμου στην «αυτοκίνησή» τους, στην αυθόρμητη ανάπτυξή τους, στην έντονη ζωή τους είναι η γνώση τους σαν ενότητας αντιθέσεων. Η ανάπτυξη είναι «πάλη» των αντιθέσεων. Οι δυό βασικές (ή οι δυό πιθανές; ή οι δυό παρατηρούμενες στην ιστορία;) αντιλήψεις ανάπτυξης (εξέλιξης) είναι: η ανάπτυξη σαν μείωση και αύξηση, σαν επανάληψη και η ανάπτυξη σαν ενότητα των αντιθέσεων (η διχοτόμηση του ενιαίου σε αλληλοαποκλειόμενες αντιθέσεις και η αμοιβαία τους σχέση).

Στην πρώτη αντίληψη της κίνησης μένει στη σκιά η  α υ τ ο-κίνηση, η  κ ι ν η τ ή ρ ι α  δύναμή της, η πηγή της, η αιτία της (αυτή η πηγή μεταφέρεται έξω –θεός, υποκείμενο κτλ). Στη δεύτερη αντίληψη η κύρια προσοχή προσηλώνεται ακριβώς στη γνώση της πηγής της «αυτο»κίνησης.

Η πρώτη αντίληψη είναι νεκρή, χλωμή, στεγνή. Η δεύτερη είναι ζωτική. Μ ό ν ο  η δεύτερη δίνει το κλειδί για την «αυτοκίνηση» όλου του Είναι. Μόνο αυτή είναι το κλειδί για τα «άλματα», για τη «διακοπή του βαθμιαίου», για τη «μετατροπή στο αντίθετο», για την καταστροφή του παλιού και τη γέννηση του καινούργιου.

Η ενότητα ( η σύμπτωση, ταυτότητα, συνισταμένη) των αντιθέσεων είναι συμβατική, προσωρινή, παροδική, σχετική. Η πάλη των αλληλοαποκλειόμενων αντιθέσεων είναι απόλυτη, όπως απόλυτη είναι η ανάπτυξη, η κίνηση.

ΝΒ: η διαφορά του υποκειμενισμού (του σκεπτικισμού και της σοφιστικής κτλ) από τη διαλεκτική, ανάμεσα στ΄ άλλα, είναι ότι στην (αντικειμενική) διαλεκτική σχετική (ρελατιβιστική) είναι και η διαφορά ανάμεσα στο σχετικό και το απόλυτο. Για την αντικειμενική διαλεκτική μέσα στο σχετικό υπάρχει και το απόλυτο. Για τον υποκειμενισμό και τη σοφιστική το σχετικό είναι μόνο σχετικό και αποκλείει το απόλυτο.

Στο «Κεφάλαιο» του Μαρξ στην αρχή αναλύεται η πιο απλή, συνηθισμένη, βασική, η πιο μαζικοφανής, η πιο κοινή σχέση της αστικής (εμπορευματικής) κοινωνίας που συναντιέται δισεκατομμύρια φορές: η ανταλλαγή εμπορευμάτων. Σ΄ αυτό το πιο απλό φαινόμενο (σ΄ αυτό το «κύτταρο» της αστικής κοινωνίας) η ανάλυση αποκαλύπτει  ό λ ε ς  τις αντιφάσεις (respective τα έμβρυα όλων των αντιφάσεων) της σύγχρονης κοινωνίας. Η ακόλουθη έκθεση μας δείχνει την ανάπτυξη (και την αύξηση και την κίνηση) αυτών των αντιφάσεων, στο Σ [1*], των ξεχωριστών μερών της από την αρχή ως το τέλος της.

Τέτοια λοιπόν πρέπει να είναι η μέθοδος έκθεσης (respective μελέτης) της διαλεκτικής γενικά (γιατί για τον Μαρξ η διαλεκτική της αστικής κοινωνίας είναι μόνο μια ειδική περίπτωση της διαλεκτικής). Να αρχίσουμε από το πιο απλό, το συνηθισμένο, το μαζικοφανές κτλ, από οποιαδήποτε πρόταση: τα φύλλα του δένδρου είναι πράσινα. Ο Ιβάν είναι άνθρωπος. Η Ζούτσκα είναι σκυλί κτλ. Ήδη εδώ (όπως σημείωσε ο Χέγκελ με μεγαλοφυΐα) υπάρχει διαλεκτική: το ξεχωριστό είναι γενικό (σύγκρ. Aristoteles, Metaphysik, μετάφραση του Σβέγκλερ. Bd. II, S. 40, 3. Buch, 4. Kapitel, 8-9: «denn natürlich kann man nicht der Meinung sein, dass es ein Haus –το σπίτι γενικά- gebe außer den sichtbaren Häusern», «ου γαρ αν θείημεν είναι τινά οικίαν παρά τας τινάς οικίας» [2*]). Συνεπώς, οι αντιθέσεις (το ξεχωριστό είναι αντίθετο στο γενικό) είναι ταυτόσημες: το ξεχωριστό δεν υπάρχει διαφορετικά παρά στη σύνδεση που οδηγεί στο γενικό. Το γενικό υπάρχει μόνο στο ξεχωριστό, διά μέσου του ξεχωριστού. Κάθε ξεχωριστό είναι (έτσι είτε αλλιώς) γενικό. Κάθε γενικό είναι (ένα μόριο ή μια πλευρά ή η ουσία) του ξεχωριστού. Κάθε γενικό αγκαλιάζει μόνο κατά προσέγγιση όλα τα ξεχωριστά αντικείμενα. Κάθε ξεχωριστό μπαίνει όχι ολόκληρο στο γενικό κτλ, κτλ. Κάθε ξεχωριστό συνδέεται με χιλιάδες περάσματα με άλλου είδους ξεχωριστά (πράγματα, φαινόμενα, προτσές) κτλ. Ε δ ώ  ήδη υπάρχουν στοιχεία, σπέρματα της έννοιας της αναγκαιότητας, της αντικειμενικής αλληλουχίας της φύσης κτλ. Το τυχαίο και το αναγκαίο, το φαινόμενο και η ουσία υπάρχουν ήδη εδώ, γιατί όταν λέμε: ο Ιβάν είναι άνθρωπος, η Ζούτσκα είναι σκυλί, αυτό είναι φύλλο δένδρου κτλ. αποβάλλουμε μια σειρά γνωρίσματα σαν τυχαία, διαχωρίζουμε το ουσιαστικό από το φαινομενικό και αντιπαραθέτουμε το ένα στο άλλο. 

Έτσι σε οποιαδήποτε πρόταση μπορούμε (και πρέπει), όπως στον «πυρήνα» («κύτταρο»), να αποκαλύψουμε τα σπέρματα όλων των στοιχείων της διαλεκτικής, αποδείχνοντας έτσι ότι η διαλεκτική είναι γενικά χαρακτηριστικό γνώρισμα όλης της γνώσης του ανθρώπου. Και η φυσιογνωσία άλλους δείχνει (και εδώ πάλι αυτό πρέπει να το δείξουμε στο κάθε απλό παράδειγμα) την αντικειμενική φύση σ΄ εκείνες ακριβώς τις ποιότητές της, τη μετατροπή του ξεχωριστού σε γενικό, του τυχαίου σε αναγκαίο, τα περάσματα, τις αποχρώσεις, την αμοιβαία αλληλουχία των αντιθέσεων. Η διαλεκτική  ε ί ν α ι  ακριβώς η γνωσιοθεωρία (του Χέγκελ και) του μαρξισμού: να σε ποια «πλευρά» του ζητήματος (αυτό δεν είναι μια «πλευρά» του ζητήματος, αλλά η ουσία του ζητήματος) δεν έδωσε προσοχή ο Πλεχάνοφ, για να μην αναφέρουμε και άλλους μαρξιστές.

* * *

Τη γνώση με τη μορφή μιας σειράς κύκλων την παρασταίνει και ο Χέγκελ (βλ. τη Λογική) –και ο σύγχρονος «γνωσιολόγος» της φυσιογνωσίας, ο εκλεκτικός, εχθρός του χεγκελιανισμού (τον οποίο δεν κατάλαβε!) Paul Volkmann (βλ. το βιβλίο του «Erkenntnistheoretische Grundzüge», S. [2]).


«Κύκλοι» στη φιλοσοφία: (είναι άραγε υποχρεωτική η χρονολογία και τα πρόσωπα; Όχι!)

Αρχαία εποχή: από τον Δημόκριτο ως τον Πλάτωνα και τη διαλεκτική του Ηράκλειτου.

Αναγέννηση: Ο Ντεκάρτ versus Gassendi (Spinoza?).

Νέα εποχή: Χόλμπαχ – Χέγκελ (διά μέσου του Μπέρκλεϋ, του Χιουμ, του Καντ).

                   Χέγκελ – Φόιερμπαχ – Μαρξ.


Η διαλεκτική σαν ζωντανή, πολύπλευρη (με ένα αιώνια αυξανόμενο αριθμό πλευρών) γνώση με ένα πλήθος αποχρώσεων κάθε τρόπου μελέτης, προσέγγισης της πραγματικότητας (με ένα φιλοσοφικό σύστημα, που αναπτύσσεται σε σύνολο μέσα από κάθε απόχρωση) –να ποιο είναι το αμέτρητα πλούσιο περιεχόμενο σε σύγκριση με το «μεταφυσικό» υλισμό, που το βασικό του ατύχημα είναι η ανικανότητα να εφαρμόσει τη διαλεκτική στη Bildertheorie [3*], στο προτσές και στην ανάπτυξη της γνώσης.

Από την άποψη του αγοραίου, του απλού, του μεταφυσικού υλισμού ο φιλοσοφικός ιδεαλισμός είναι μόνο ανοησία. Αντίθετα, από την άποψη του διαλεκτικού υλισμού ο φιλοσοφικός ιδεαλισμός είναι μια μονόπλευρη, υπερβολική, überschwengliches (Dietzgen) [3] ανάπτυξη (μεγαλοποίηση, παραφούσκωμα) ενός από τα γνωρίσματα, τις πλευρές, τα όρια της γνώσης στο απόλυτο, το ξεκομμένο από την ύλη, από τη φύση και θεοποιημένο. Ο ιδεαλισμός είναι παπαδοκρατία. Σωστά. Αλλά ο φιλοσοφικός ιδεαλισμός είναι («σ ω σ τ ό τ ε ρ α» και «ε π ι π ρ ό σ θ ε τ α») ο δρόμος προς την παπαδοκρατία διά μέσου  μ ι α ς  α π ό  τ ι ς  α π ο χ ρ ώ σ ε ι ς  της άπειρα σύνθετης  γ ν ώ σ η ς  (διαλεκτικής) του ανθρώπου.

Από την άποψη του αγοραίου, του απλού, του μεταφυσικού υλισμού ο φιλοσοφικός ιδεαλισμός είναι μόνο ανοησία. Αντίθετα, από την άποψη του διαλεκτικού υλισμού ο φιλοσοφικός ιδεαλισμός είναι μια μονόπλευρη, υπερβολική, überschwengliches (Dietzgen) [3] ανάπτυξη (μεγαλοποίηση, παραφούσκωμα) ενός από τα γνωρίσματα, τις πλευρές, τα όρια της γνώσης στο απόλυτο, το ξεκομμένο από την ύλη, από τη φύση και θεοποιημένο. Ο ιδεαλισμός είναι παπαδοκρατία. Σωστά. Αλλά ο φιλοσοφικός ιδεαλισμός είναι («σ ω σ τ ό τ ε ρ α» και «ε π ι π ρ ό σ θ ε τ α») ο δρόμος προς την παπαδοκρατία διά μέσου  μ ι α ς  α π ό  τ ι ς  α π ο χ ρ ώ σ ε ι ς  της άπειρα σύνθετης  γ ν ώ σ η ς  (διαλεκτικής) του ανθρώπου. (ΠΓ: Η υπογράμμιση εδώ του Λένιν με το συμπλήρωμα: «ΝΒ, αυτός ο αφορισμός»)

Η γνώση του ανθρώπου δεν είναι (respective δεν πάει) ευθεία γραμμή, αλλά καμπύλη γραμμή, που αέναα προσεγγίζει σε μια σειρά κύκλους, σε μια σπειροειδή γραμμή. Οποιοδήποτε απόκομμα, τμήμα, κομματάκι αυτής της καμπύλης γραμμής μπορεί να μετατραπεί (μονόπλευρα να μετατραπεί) σε ανεξάρτητη, ολόκληρη, ευθεία γραμμή, η οποία (αν κανείς πίσω από τα δένδρα δεν βλέπει το δάσος) οδηγεί τότε στο βάλτο, στην παπαδοκρατία (όπου την  σ τ ε ρ ε ώ ν ε ι  το ταξικό συμφέρον των κυρίαρχων τάξεων). Η ευθυγράμμιση και η μονομέρεια, η ακαμψία και η αποστέωση, ο υποκειμενισμός και η υποκειμενική τύφλωση voilà [4*] οι γνωσιολογικές ρίζες του ιδεαλισμού. Και η παπαδοκρατία ( = ο φιλοσοφικός ιδεαλισμός), φυσικά, έχει γνωσιολογικές ρίζες, δεν είναι αστήρικτη, χωρίς αμφιβολία είναι ένα στείρο λουλούδι, αλλά ένα στείρο λουλούδι, που ανθίζει πάνω στο ζωντανό δένδρο, της ζωντανής, γόνιμης, αληθινής, ισχυρής, παντοδύναμης, αντικειμενικής, απόλυτης, ανθρώπινης γνώσης.
___________

[1*] σύνολο. Η Σύντ.

[2*] Αριστοτέλης: Μετά τα φυσικά, μετ. Σβέγκλερ. τ. ΙΙ, σελ. 40, 3ο βιβλίο, 4ο κεφάλαιο, 8-9: «μα εμείς δεν μπορούμε να δεχτούμε ότι υπάρχει κάποιο σπίτι (γενικά) δίπλα στα ξεχωριστά σπίτια». Η Σύντ. (Η φράση αυτή στο ρωσ. κείμενο είναι γραμμένη στα ελληνικά. Σημ. μετ.).

[3*] θεωρία της αντανάκλασης. Η Σύντ.

[4*] ιδού (να). Η Σύντ.



             Γράφτηκε το 1915
        Πρωτοδημοσιεύτηκε το 1925
στο περιοδικό «Μπολσεβίκ», τεύχ. 5-6

Δημοσιεύεται σύμφωνα
                                       με το χειρόγραφο


Πηγή: Β. Ι. Λένιν, Άπαντα, τόμ. 29, σ. 316-322, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1989.

Αντιγραφή για το ιστολόγιο «Ορίζοντας»: Παναγιώτης Γαβάνας
___________

Σημειώσεις

* Το απόσπασμα «Σχετικά με το ζήτημα της διαλεκτικής», γράφτηκε στο τετράδιο «Φιλοσοφία» ανάμεσα στην Περίληψη του βιβλίου του Λασσάλ για τη φιλοσοφία του Ηράκλειτου και την Περίληψη του «Μετά τα φυσικά» του Αριστοτέλη. Ωστόσο οι παραπομπές στο «Μετά τα φυσικά» που υπάρχουν στο κείμενο του αποσπάσματος μάς δίνουν το δικαίωμα να υποθέσουμε ότι γράφτηκε ήδη αργότερα, αφού ο Λένιν διάβασε το έργο του Αριστοτέλη. Το απόσπασμα «Σχετικά με το ζήτημα της διαλεκτικής» είναι, έτσι, μια ιδιόμορφη γενίκευση της εργασίας του Β. Ι. Λένιν πάνω στο φιλοσοφικό προβληματισμό του 1914-1915.

[1] Βλ. επίσης τη λενινιστική Περίληψη του «Μετά τα φυσικά» του Αριστοτέλη (στον 29ο τόμο των Απάντων του Λένιν).

[2] Ο Β. Ι. Λένιν έχει υπόψη του το βιβλίο του Π. Φόλκμαν «Erkenntnistheoretische Grundzüge der Naturwissenschaften und ihre Beziehungen zum Geistesleben der Gegenwart» («Οι γνωσιοθεωρητικές βάσεις των φυσικών επιστημών και η σχέση τους με την πνευματική ζωή της εποχής μας»). Το χωρίο που υποδείχνεται βρίσκεται στη σελ. 35 της δεύτερης έκδοσης του βιβλίου που διάβασε ο Λένιν. Ανάλογα χωρία σημείωσε ο Λένιν και όταν έκανε την Περίληψη των «Διαλέξεων για την ιστορία της Φιλοσοφίας» του Χέγκελ.

[3] Überschwenglich (υπερβολικός, εξογκωμένος, απέραντος) –όρος που χρησιμοποιεί ο Ι. Ντίτσγκεν κατά το χαρακτηρισμό της σχέσης απόλυτης και σχετικής αλήθειας, ύλης και πνεύματος κτλ. Ο Β. Ι. Λένιν χρησιμοποιεί τον όρο αυτό σε μια σειρά έργα του, αποκαλύπτοντας την υλιστική αντίληψη της διαλεκτικής των εννοιών. Έτσι στον «Υλισμό και εμπειριοκριτικισμό», αναπτύσσοντας τη διατύπωση του βασικού ζητήματος της φιλοσοφίας που έδωσε ο Φ. Ένγκελς, ο Λένιν έγραφε: «Το ότι στην έννοια της ύλης πρέπει να συμπεριληφθούν και οι σκέψεις, όπως επαναλαμβάνει ο Ντίτσγκεν στις «Αναδρομές», είναι σύγχυση, γιατί, αν γίνει ένα τέτοιο πράγμα, τότε χάνει κάθε νόημα η γνωσιολογική αντιπαράθεση της ύλης στο πνεύμα, του υλισμού στον ιδεαλισμό, αντιπαράθεση που σ΄ αυτήν επιμένει ο ίδιος ο Ντίτσγκεν. Ότι αυτή η αντιπαράθεση δεν πρέπει να είναι «υπέρμετρη», μεγαλοποιημένη, μεταφυσική, είναι αδιαφιλονίκητο (και η μεγάλη υπηρεσία του διαλεκτικού υλιστή Ντίτσγκεν βρίσκεται στο ότι το έχει υπογραμμίσει αυτό). Τα όρια της απόλυτης αναγκαιότητας και της απόλυτης αληθινότητας αυτής της σχετικής αντιπαράθεσης είναι ακριβώς εκείνα που καθορίζουν την κατεύθυνση των γνωσιολογικών ερευνών. Το να πραγματεύεται κανείς πέρα απ΄ αυτά τα όρια την αντίθεση ύλης και πνεύματος, φυσικού και ψυχικού σαν απόλυτη αντίθεση θα ήταν τεράστιο λάθος» (Άπαντα, 5η έκδ., τόμ. 18ος, σελ. 263). Βλ. επίσης την παρατήρηση του Β. Ι. Λένιν για το διαλεκτικό χαρακτήρα της αλήθειας στο έργο «Ο αριστερισμός» παιδική αρρώστια του κομμουνισμού» (Άπαντα, 5η ρωσ. έκδ., τόμ. 41ος, σελ. 46).

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.