Σάββατο, 21 Ιανουαρίου 2017

Η Πολιτιστική Επανάσταση στην Κίνα



Πέρυσι συμπληρώθηκαν 50 χρόνια από την έναρξη της κινεζικής Πολιτιστικής Επανάστασης. Μετά τις πρώτες επιτυχίες κατά την οικοδόμηση της Λαϊκής Δημοκρατίας, η ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας (ΚΚΚ) και ο Μάο επιβλήθηκαν με την βολονταριστική τους πορεία. Αργότερα το ΚΚΚ σε ψήφισμά του εκτιμά ότι η Πολιτιστική Επανάσταση ήταν «το πιο μεγάλο πλήγμα», επιφέροντας «μεγάλες απώλειες» στο Κόμμα, στο κράτος και στην Ιστορία της Λαϊκής Δημοκρατίας. Ωστόσο, απέφυγε την αποκήρυξη του Μάο. Η Πολιτιστική Επανάσταση, όμως, είχε και ορισμένες θετικές πλευρές. Εν προκειμένω, απ’ τη σκοπιά της ιστορικής-υλιστικής ανάλυσης επρόκειτο για ένα αντιφατικό προτσές, που το μαρξιστικό-κομμουνιστικό κίνημα οφείλει να μελετήσει σε βάθος. Η ανάλυση που ακολουθεί (σ.σ. η οποία είχε δημοσιευτεί σε δυό μέρη, εδώ όμως την παρουσιάζουμε σε ένα κείμενο) αναφέρεται στα γεγονότα που έλαβαν χώρα εκείνη την περίοδο (ΠΓ).

του Hannes A. Fellner


Μέρος Α΄: «Η εξέγερση είναι δικαιολογημένη»

Η «Μεγάλη Προλεταριακή Πολιτιστική Επανάσταση» ήταν μια χρονική περίοδος στην Ιστορία της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας, η οποία δε μπορούσε να είναι πιο αντιφατική. Η Πολιτιστική Επανάσταση συμβόλιζε και συμβολίζει ταυτόχρονα τον βολονταρισμό και τα δικτατορικά μέτρα των στελεχών του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας (ΚΚΚ) που είχαν συγκεντρωθεί γύρω από τον Μάο Τσε Τουνγκ, αλλά επίσης και το συμμετοχικό και δημοκρατικό μαζικό κίνημα. Αυτή αντιπροσώπευε και αντιπροσωπεύει ταυτόχρονα το κοινωνικό χάος και τη δυστυχία, αλλά επίσης την οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική πρόοδο, η οποία έθεσε τις βάσεις για την οικονομική ακμή της χώρας από τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Αντιπροσώπευε και αντιπροσωπεύει ταυτόχρονα προς τα μέσα και προς τα έξω τη συνείδηση της Κίνας και τη διεθνή της απομόνωση, αλλά επίσης την αρχή της ανόδου της σε παγκόσμια δύναμη.

Η προϊστορία της Πολιτιστικής Επανάστασης αρχίζει με την ανακήρυξη της Λαϊκής Δημοκρατίας Κίνας το 1949 και την πάλη για την οικοδόμηση της νέας Κίνας. Το ΚΚΚ που βγήκε νικηφόρο από την εθνική απελευθερωτική πάλη και τον εμφύλιο πόλεμο, βρισκόταν μπροστά στο καθήκον να οδηγήσει στη σύγχρονη εποχή μια οικονομικά και κοινωνικά ύστερη-μεσαιωνικά και μισοαποικιακά σημαδεμένη γιγάντια χώρα με περισσότερο από μισό δισεκατομμύριο κατοίκους, να της δώσει πίσω την εδαφική της ακεραιότητα και την εθνική της αξιοπρέπεια. Όλα αυτά υπό την πολιτικο-στρατιωτική πίεση και το εμπάργκο των ιμπεριαλιστικών χωρών σε περιόδους έναρξης του Ψυχρού Πολέμου και των διαφαινόμενων εθνικών αντιθέσεων μέσα στο σοσιαλιστικό στρατόπεδο.

Τα πρώτα χρόνια μετά την ίδρυση της Λαϊκής Δημοκρατίας το Κόμμα ακολούθησε τη «νεοδημοκρατική» κατεύθυνση, σύμφωνα με την οποία θα έπρεπε να ακολουθήσει μια νέα κοινωνία στη βάση των συγκεκριμένων εθνικών συνθηκών της Κίνας, με τη βοήθεια ενός λαϊκοδημοκρατικού ενιαίου μετώπου αποτελούμενο από εργάτες και αγρότες, την μικροαστική τάξη, την εθνική αστική τάξη και άλλες πατριωτικά-δημοκρατικές δυνάμεις. Αυτή η επιτυχημένη περίοδος καλύπτει την υπέρβαση των καταστροφών και των ρηγματώσεων της περιόδου του πολέμου και του εμφυλίου πολέμου, μια εκτεταμένη αγροτική μεταρρύθμιση, την επιταχυνόμενη οικονομική ανάπτυξη, την καθιέρωση ενός εκπαιδευτικού συστήματος για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού και τη δημοκρατική σταθεροποίηση της κρατικής και λαϊκής εξουσίας.


«Τρία Κόκκινα Λάβαρα»

Ήδη στις αρχές της δεκαετίας του 1950, μέσα στο ΚΚΚ προέκυψαν διαφορετικές αντιλήψεις σχετικά με το δρόμο οικοδόμησης της νέας κοινωνίας, επειδή στο εργατικό κίνημα δεν υπήρχαν εμπειρίες για τον εκσυγχρονισμό της χώρας με τα χαρακτηριστικά της Κίνας. Κατέληξαν σε μια πλατιά συζήτηση με αντιμαχόμενες απόψεις στο Κόμμα. Σ’ αυτό υπήρχαν δυό κύριες γραμμές οι οποίες μοιάζουν με τις συζητήσεις των μπολσεβίκων στα μέσα της δεκαετίας του 1920. Οι εκπρόσωποι της μιας γραμμής, οι οποίοι συνδέονται με το όνομα του Λιου Σάο Σι, προσανατολίζονταν σε μια σχετικά αυτόνομη, μεγαλύτερη χρονικά φάση της Νέας Δημοκρατίας για την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και την επακόλουθη οικοδόμηση του σοσιαλισμού. Οι οπαδοί της άλλης γραμμής, την οποία εκπροσωπούσε ο Μάο, σχεδίαζαν μια γρήγορη αναδιοργάνωση με κατεύθυνση το σοσιαλισμό.

Με το πρώτο πεντάχρονο πλάνο το 1953, το ΚΚΚ ακολούθησε τη γραμμή του Μάο με βάση το πρότυπο της Σοβιετικής Ένωσης και με την υποστήριξή της. Η γραμμή αυτή, με τις γρήγορες και μεγάλες επιτυχίες που έγινε δυνατό να επιτευχθούν, φαινόταν ότι δικαιολογείται. Με τις γρήγορες αλλαγές της πρώτης περιόδου της Λαϊκής Δημοκρατίας ξέσπασαν παλιές και νέες αντιθέσεις –μεταξύ πόλης και υπαίθρου, μεταξύ των τάξεων, μεταξύ κομματικών στελεχών και του απλού πληθυσμού, μεταξύ του ενθουσιασμού για την οικοδόμηση και την σχετική αδράνεια των οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών στη χώρα. Πάνω σ’ αυτές επέδρασαν επίσης εξωτερικοί παράγοντες, όπως ο πόλεμος στην Κορέα, η πρώτη κρίση της Ταϊβάν, η αντεπανάσταση και η καταστολή της στην Ουγγαρία και η αντεπιστημονική και προσωποποιημένη συμπεριφορά με την ιδία ιστορία στο 20ο Συνέδριο του ΚΚΣΕ.

Με την καμπάνια των Εκατό Λουλουδιών το 1956/57, το ΚΚΚ ζήτησε, ο πληθυσμός –όχι τελευταία και οι διανοούμενοι-, να συζητήσει δημόσια για την μέχρι τώρα ανάπτυξη της Λαϊκής Δημοκρατίας. Οι αντιφάσεις της οικοδόμησης ξέσπασαν σε πολύ μεγαλύτερη και σφοδρότερη κριτική απ’ ό,τι είχε προβλέψει το Κόμμα. Ως συνέπεια της καμπάνιας δεν επικρίθηκαν μόνο τα δικαιολογημένα λάθη και οι παραλείψεις. Η συζήτηση έγινε επίσης αντικείμενο εκμετάλλευσης από τις αντισοσιαλιστικές δυνάμεις. Το αποτέλεσμα ήταν η διακοπή της καμπάνιας και η όξυνση της ταξικής πάλης ενάντια στα πραγματικά και τα υποτιθέμενα «δεξιά στοιχεία». Αυτό με τη σειρά του είχε επίδραση στις συζητήσεις για την πορεία του Κόμματος.

Το 8ο Συνέδριο το 1956, είχε σωστά διαπιστώσει ότι η κύρια αντίφαση στην Κίνα βρισκόταν μεταξύ των προοδευτικών και των καθυστερημένων παραγωγικών δυνάμεων του σοσιαλιστικού συστήματος, ο Μάο όμως και το περιβάλλον του πήραν τη θέση, ότι η κύρια αντίφαση βρίσκεται μεταξύ σοσιαλισμού και καπιταλισμού. Στον απόηχο της καμπάνιας ενάντια στα «δεξιά στοιχεία», το Κόμμα δέχτηκε την αντίληψη του Μάο και προώθησε την πολιτική των «Τριών Κόκκινων Λαβάρων»: 1. τη «Γενική γραμμή της σοσιαλιστικής οικοδόμησης» με «ένταση όλων των δυνάμεων», 2. το «Μεγάλο Άλμα προς τα Εμπρός», 3. την ίδρυση Λαϊκών Κομμούνων.

Η πολιτική των «Τριών Κόκκινων Λαβάρων» προσανατολιζόταν στη ταξική πάλη και τη μαζική κινητοποίηση για την επιτάχυνση της οικοδόμησης του σοσιαλισμού και προέβλεπε την γρήγορη αυτόνομη ανάπτυξη της Κίνας σε βιομηχανική και στρατιωτική δύναμη. Αυτό έπρεπε να επιτευχθεί με την ενισχυμένη ανάπτυξη της βαριάς βιομηχανίας, την ολοκληρωτική κρατικοποίηση της ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής και την κολεκτιβοποίηση της αγροτικής οικονομίας. Στόχος ήταν μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα να καλυφθεί η διαφορά με τα αναπτυγμένα βιομηχανικά έθνη, να συντομευτεί σημαντικά η μεταβατική περίοδος προς τον κομμουνισμό και η Κίνα να είναι εξοπλισμένη για έναν μεγάλο πόλεμο.

Αυτός ο προσανατολισμός προέκυψε από εσωτερικές και εξωτερικές συνθήκες. Απ’ τη μια μεριά, η Λαϊκή Δημοκρατία έβλεπε ότι απειλείται από τις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις με πόλεμο και φοβόταν ότι για τη Σοβιετική Ένωση πιο σημαντικά ήταν τα δικά της οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα απ’ ό,τι η οικονομική και πολιτική υποστήριξη της Κίνας. Απ’ την άλλη μεριά, οι πρώτες επιτυχίες στη ριζική αλλαγή της χώρας οδήγησαν μέσα και έξω από το Κόμμα σε μια ευφορία σε ό,τι αφορά στην οικοδόμηση. Αυτή ευνόησε μαζί με άλλα επιτεύγματα και νίκες του σοσιαλιστικού στρατοπέδου την παγκόσμια αντιιμπεριαλιστική και αντιαποικιοκρατική πάλη, ακριβώς το ίδιο όσο και με το ότι ωθήθηκε παραπέρα απ’ αυτήν.


Καταστροφικές συνέπειες

Ο βολονταρισμός της ομάδας Μάο, ο οποίος αγνόησε τις οικονομικές νομοτέλειες και το επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων –στην οποία (ομάδα) την περίοδο εκείνη ανήκε επίσης και ο ανερχόμενος πρόεδρος του Εθνικού Λαϊκού Κογκρέσου, Λιου Σάο Σι-, είχε καταστροφικές συνέπειες για την κινεζική κοινωνία. Παρ’ όλο που η πολιτική του «πολεμικού κομμουνισμού» των «Τριών Κόκκινων Λαβάρων» μπόρεσε στην αρχή να σημειώσει επιτυχίες, η κατάσταση άλλαξε γρήγορα. Δύσκαμπτη γραφειοκρατία με ταυτόχρονη έλλειψη αυστηρού ελέγχου, μη ρεαλιστικές προσδοκίες και στόχοι σχεδιασμού, καλυμμένη κακή οικονομική διαχείριση και διαφθορά, παραμέληση του Συμβουλίου Ειδικών προς όφελος των συστάσεων των μη ειδικών που είχαν πολιτικά κίνητρα καθώς και αμφίβολα μέτρα, για παράδειγμα, εισαγωγή «υψικαμίνων στην πίσω αυλή», συνετέλεσαν ώστε να πέσει η παραγωγή σχεδόν σε όλα τα επίπεδα. Για πρώτη φορά από την ίδρυση της Λαϊκής Δημοκρατίας υπήρξε πτώση της σοδειάς, η οποία ενισχυμένη από καταστροφές λόγω ξηρασίας και πλημμυρών, οδήγησαν σε λιμούς.

Όταν άρχισε να γίνεται αισθητή η αποτυχία του «Μεγάλου Άλματος προς τα Εμπρός», έγινε πιο ισχυρή και η κριτική προς τον Μάο μέσα στο Κόμμα. Ο Μάο παραιτήθηκε από τη θέση του ως αρχηγός του κράτους, παρέμεινε όμως ως εξιδανικευμένος ιδρυτής του κράτους και σεβαστός ιδεολόγος, πρόεδρος του ΚΚΚ. Ως αρχηγό του κράτους τον ακολούθησε ο Λιου Σάο Σι, ο οποίος στο μεταξύ είχε πάρει ξανά μια πιο μετριοπαθή στάση. Με αυτόν το Κόμμα έκανε τα πρώτα βήματα για να διορθώσει την πολιτική του. Ο πιο έντονος κριτικός απέναντι στο Μάο μέσα στο Κόμμα, ο υπουργός Άμυνας Πενγκ Ντε Χουάι, αντικαταστάθηκε μολαταύτα από τον Λιν Μπιάο –και οι δυό ήταν ήρωες της επανάστασης και του πολέμου. Το «Μεγάλο Άλμα» έληξε τελικά το δεύτερο εξάμηνο του 1960, και το Κόμμα αποφάσισε αντίμετρα για την καταπολέμηση των επιπτώσεων, τα οποία συνδέθηκαν με την παράδοση της Νέας Δημοκρατίας.

Η κινεζική κοινωνία κατέληξε σε μια κρίση, η οποία επιδεινώθηκε από εσωτερικούς και εξωτερικούς παράγοντες. Στο εσωτερικό η αποτυχία της πολιτικής των «Τριών Κόκκινων Λαβάρων», η οπισθοχώρηση του Κόμματος, όπως επίσης η διαφθορά και οι αυθαιρεσίες των κομματικών στελεχών σε όλα τα επίπεδα, οδήγησαν σε αύξηση των κοινωνικών αντιπαραθέσεων. Στην εξωτερική πολιτική βάθυνε η αντίφαση στο σοσιαλιστικό στρατόπεδο εξαιτίας της κινεζο-ινδικής συνοριακής διαμάχης, στην οποία η Σοβιετική Ένωση απ’ την άποψη της ισορροπίας που επιδίωκε με τις ΗΠΑ, για στρατηγικούς λόγους πήρε de facto φιλοϊνδική στάση. Η αρχή της οριστικής ρήξης μεταξύ Σοβιετικής Ένωσης και Κίνας έγινε με την απόσυρση το 1960 πολλών χιλιάδων σοβιετικών τεχνικών και ειδικών.

Παρ’ όλα αυτά η οικονομία άρχισε πάλι στις αρχές της δεκαετίας του 1960 να ανακάμπτει. Ταυτόχρονα ο Μάο και οι έμπιστοί του ξεκίνησαν μια ιδεολογική καμπάνια εναντίον του πραγματικού και υποτιθέμενου αναθεωρητισμού. Αναφορικά με την εξωτερική πολιτική, αυτό επισφραγίστηκε με τη ρήξη με τη Σοβιετική Ένωση, εσωπολιτικά οξύνθηκε και πάλι μέσα στο Κόμμα η πάλη ανάμεσα στις κατευθύνσεις. Με την πολιτική του αυτή ο πρόεδρος του Κόμματος Μάο, βρήκε αντίσταση από τον Γενικό Γραμματέα Ντενγκ Χσιάο Πινγκ και τον αρχηγό του κράτους Λιου Σάο Σι, ενώ ο πρωθυπουργός Τσου Εν Λάι προσπάθησε να κρατήσει μια διαμεσολαβητική θέση. Ο Μάο έλαβε υποστήριξη από τον υπουργό Άμυνας Λιν Μπιάο, του οποίου το κύρος στο Κόμμα και στη κοινωνία είχε αυξηθεί με την πυροδότηση της πρώτης κινεζικής ατομικής βόμβας το 1964. Ο Λιν Μπιάο ήταν επίσης αυτός που το 1964 επιμελήθηκε και εξέδωσε το «Μικρό Κόκκινο Βιβλίο», τα «Λόγια του προέδρου Μάο Τσε Τουνγκ», το οποίο αρχικά χρησίμευσε για την πολιτική εκπαίδευση των στρατιωτών του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού.

Επηρεασμένη από τα γεγονότα στη Σοβιετική Ένωση και τις μαζικές δολοφονίες των προοδευτικών δυνάμεων στην Ινδονησία μετά το πραξικόπημα του Σουχάρτο, η κριτική του Μάο στα μέσα της δεκαετίας του 1960 κατευθυνόταν όλο και περισσότερο ενάντια στο ίδιο το Κόμμα, το οποίο κατηγορούσε ότι εγκατέλειψε την ταξική πάλη. Σε ξεχωριστά μέλη της καθοδήγησης καταλόγισε, όπως και στη Σοβιετική Ένωση, ότι είχαν ακολουθήσει το δρόμο προς τη συμφιλίωση με τον καπιταλισμό ή ότι εργάζονταν για την παλινόρθωσή του. Οι θέσεις του Μάο βρήκαν μια σχετική απήχηση στο πληθυσμό και στα κατώτερα επίπεδα του Κόμματος, επειδή οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις που προσανατολίζονταν στην αγορά και την απόδοση, ευνόησαν το σχηματισμό ενός νέου στρώματος εύπορων αγροτών, ισχυρών οικονομικών διευθυντών και διεφθαρμένων τοπικών κομματικών στελεχών. Στα καθοδηγητικά όργανα του Κόμματος, όμως, ο Μάο δεν είχε ακόμη την πλειοψηφία. Ήξερε όμως πώς να κινητοποιήσει τμήματα της κοινωνίας, του στρατού και τα κατώτερα επίπεδα του Κόμματος ενάντια στα στελέχη. Σπρωγμένος από τον κρατικό μηχανισμό στο περιθώριο και χωρίς βάση εξουσίας στην πρωτεύουσα, ο Μάο μετατόπισε τη δραστηριότητά του στη Σαγκάη, που τότε ήταν η δεύτερη σε μέγεθος πόλη της Λαϊκής Δημοκρατίας. Εδώ συντάχθηκαν μαζί του τα τοπικά στελέχη και μαζί ανέπτυξαν μια ενεργητική δημοσιογραφική και προπαγανδιστική δραστηριότητα ενάντια στους κεντρικούς εκπροσώπους του Κόμματος.


Αχαλίνωτοι «κοκκινοφρουροί»

Στις 10 Νοεμβρίου 1965 δημοσιεύεται κατ’ εντολή του Μάο ένα άρθρο του κριτικού λογοτεχνίας Γιάο Βεν Γιουάν σχετικά με το έργο «Ο Χάι Ρούϊ απαλλάσσεται από τα καθήκοντά του», που δημοσιεύτηκε το 1961, του οποίου συγγραφέας είναι ο Βου Χαν, αντιδήμαρχος του Πεκίνου. Παρ’ όλο που το θεατρικό κομμάτι διαδραματίστηκε στη δυναστεία των Μινγκ, μπορούσε να διαβαστεί ως υπεράσπιση του Πενγκ Ντε Χουάι, ο οποίος έκανε κριτική στον Μάο για το «Μεγάλο Άλμα» και στη συνέχεια είχε χάσει το αξίωμά του. Ο Μάο μ’ αυτή και με παρόμοιες ενέργειες, επεδίωκε κατ’ αυτό τον τρόπο να απομονώσει και να καταπολεμήσει τα κομματικά στελέχη που δεν του ήταν αρεστά, κάνοντας επίθεση στους έμπιστούς τους. Στην περίπτωση του Βου Χαν η επίθεση προοριζόταν βασικά για τον Πενγκ Τσεν, τον δήμαρχο και επικεφαλής του Κόμματος του Πεκίνου. Πίσω απ’ τα παρασκήνια λάμβαναν χώρα κατά τη διάρκεια της «λογοτεχνικής πάλης» άλλες αποφασιστικές εξελίξεις. Ο Λιν Μπιάο απομάκρυνε τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου, Λούο Ρούι Γκινγκ, έναν στενό συνεργάτη του Ντενγκ Χσιάο Πινγκ, και ο Μάο απέλυσε τον διευθυντή της Γενικής Γραμματείας του Κόμματος, Γιανγκ Σανγκ Κουν.

Στην ατμόσφαιρα της ανασφάλειας που είχε θερμανθεί από τα γεγονότα που προηγήθηκαν, έλαβε χώρα στις 16 Μαΐου 1966 μια ευρεία συνεδρίαση του Πολιτικού Γραφείου, την οποία ενορχήστρωσε ο Μάο, χωρίς ο ίδιος να είναι παρών. Οι δυό αποφάσεις που ελήφθησαν κατά τη συνεδρίαση, «Γνωστοποιήσεις της 16ης Μαΐου» και «Απόφαση σχετικά με τη Μεγάλη Προλεταριακή Πολιτιστική Επανάσταση», σηματοδοτούν την αρχή της τελευταίας και σήμαιναν την de facto αφαίρεση της εξουσίας από το Πολιτικό Γραφείο και τη Γραμματεία της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΚ. Αναμφίβολα, πολλοί ήταν φοβισμένοι για να εναντιωθούν στο κύρος του ιδρυτή του κράτους και των έμπιστών του, οι αντίπαλοι του Μάο συμπεριφέρθηκαν παθητικά, σαστισμένα και με ανασφάλεια, κάτι που διευκόλυνε τις επιδιώξεις των «επαναστατών του πολιτισμού». Έναν σημαντικό εξουσιαστικό πολιτικό ρόλο ανέλαβε τώρα η «Ομάδα για την Πολιτιστική Επανάσταση στην ΚΕ», στην οποία επικράτησε ο γραμματέας του Μάο, Τσεν Μπόντα και στην οποία ανήκε, μεταξύ άλλων, και η γυναίκα του Μάο, Τσιανγκ Τσινγκ. Στις «Γνωστοποιήσεις της 16ης Μαΐου», αναφερόταν: «Σ’ εκείνους τους εκπροσώπους της αστικής τάξης, οι οποίοι διείσδυσαν στο Κόμμα, στην κυβέρνηση, στο στρατό και στις διάφορες σφαίρες της κουλτούρας, βρίσκονται ένας σωρός από αναθεωρητές. Μόλις ωριμάσουν οι συνθήκες θα πάρουν την πολιτική εξουσία και θα μετατρέψουν τη δικτατορία του προλεταριάτου σε δικτατορία της αστικής τάξης. Μερικούς από αυτούς τους αναγνωρίσαμε ήδη, άλλους όμως όχι. Μερικούς τους εμπιστευόμαστε ακόμη ως διαδόχους μας, πρόσωπα όπως ο Χρουστσόφ, που μας κολακεύουν».

Οι «Γνωστοποιήσεις» ήταν η κατευθυντήρια γραμμή της Πολιτιστικής Επανάστασης και λίγο αργότερα τα μέσα ενημέρωσης της Λαϊκής Δημοκρατίας ήταν γεμάτα με ανάλογα άρθρα. Η πρώτη αφισοκόλληση εφημερίδας τοίχου από την καθηγήτρια πανεπιστημίου και γραμματέα του Κόμματος του Τμήματος Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Πεκίνου, Νι Γιουάν Τσι, ήταν η αρχή του κινήματος των λεγόμενων κοκκινοφρουρών. Αυτές ήταν ομάδες μαθητών από πόλεις και φοιτητές, οι οποίοι ταυτίζονταν με τους στόχους της Πολιτιστικής Επανάστασης. Με νεανικό ζήλο και λατρεία προς τον ιδρυτή του κράτους Μάο και τις ιδέες του, οι κοκκινοφρουροί διαμαρτύρονταν ενάντια στους δασκάλους/καθηγητές και τα στελέχη του Κόμματος και εξεγείρονταν με το «Μικρό Κόκκινο Βιβλίο» ενάντια στην τάξη πραγμάτων.

Με την 11η Ολομέλεια της 8ης Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΚ τον Αύγουστο του 1966, η Πολιτιστική Επανάσταση αναπτύχθηκε πλήρως. Κατά τη συνεδρίαση ο Μάο συνέταξε την εφημερίδα τοίχου του [με τίτλο] «Βομβαρδίστε τα επιτελεία», όπου κατηγορούσε τους αντιπάλους της Πολιτιστικής Επανάστασης για λευκή τρομοκρατία. Η Ολομέλεια αποφάσισε τα λεγόμενα «16 σημεία», στα οποία αναγγέλθηκε προγραμματικά, «να ανατραπούν οι εξουσιαστές που διαβαίνουν τον καπιταλιστικό δρόμο, να καταδικαστούν οι αντιδραστικές επιστημονικές “αυθεντίες” της αστικής τάξης, να αναδιαμορφωθούν η εκπαίδευση, η λογοτεχνία και οι τέχνες, να αναδιαμορφωθεί όλο το εποικοδόμημα, το οποίο δεν αντιστοιχεί στη σοσιαλιστική οικονομική βάση, προς το συμφέρον της εδραίωσης και της ανάπτυξης της σοσιαλιστικής τάξης πραγμάτων». Στα «16 σημεία» τονίστηκε επιπλέον ότι οι μάζες, οι οποίες διαπαιδαγωγούνται οι ίδιες στην Πολιτιστική Επανάσταση, πρέπει να δράσουν με βάση τη δική τους κρίση και ότι δεν πρέπει να φοβάται κανείς ταραχές.

Η Ολομέλεια υπογράμμισε εδώ το ρόλο των μαθητών και των φοιτητών. Οι κοκκινοφρουροί άρχισαν τώρα να οργανώνουν μαζικές εκδηλώσεις, να εκτυπώνουν εφημερίδες τοίχου, να ψάχνουν στα σπίτια των «εχθρών» και να διοργανώνουν εναντίον τους δικαστήρια. Στις 18 Αυγούστου ο Μάο υποδέχτηκε εκατοντάδες χιλιάδες κοκκινοφρουρούς στην πλατεία Τιενανμέν, όπου οι μονάδες αυτές μετατράπηκαν σε αιχμή του δόρατος στην πάλη των μαοϊκών για την επιβολή της γραμμής τους. Ήδη τον Αύγουστο κινητοποιήθηκαν από την ομάδα «Πολιτιστική Επανάσταση» για επίθεση ενάντια στα «Τέσσερα Παλιά» (παλιά έθιμα, παλιές κουλτούρες, παλιοί τρόποι συμπεριφοράς, παλιές ιδέες). 

Οι αχαλίνωτοι κοκκινοφρουροί γύρισαν όλη την Κίνα και κατέστρεψαν παλιά βιβλία, έργα τέχνης και πολιτιστικά αγαθά, λεηλάτησαν μουσεία και ερήμωσαν χώρους παραδοσιακού πολιτισμού. Αλλά δεν έμειναν μόνο στην εικονομαχία. Οι ενέργειές τους απέναντι στους ανθρώπους, οι οποίοι θεωρήθηκαν εχθροί της Πολιτιστικής Επανάστασης και της σοσιαλιστικής ανάπτυξης, έγιναν όλο και πιο βίαιες και υπήρχαν όλο και περισσότερα θύματα. Σε πολλά μέρη της Λαϊκής Δημοκρατίας άρχισαν να εξαπλώνονται αναταραχές, χάος και αναρχία, όχι τελευταία με μια κεντρική ντιρεκτίβα, η οποία εμπόδιζε την αστυνομία να επέμβει ενάντια στους κοκκινοφρουρούς. Επιπλέον, οι κοκκινοφρουροί παρακινήθηκαν παραπέρα στις δραστηριότητές τους από την ομάδα «Πολιτιστική Επανάσταση» και από τον ίδιο το Μάο. Η «εξέγερση», έλεγε ο πρόεδρος, «είναι δικαιολογημένη».


Μέρος Β΄: Χωρίς εξιλαστήριο θύμα

Στις αρχές του 1967 οι μαοϊκοί ενέτειναν τις επιθέσεις τους στον Λιου Σάο Σι και τον Ντενγκ Χσιάο Πινγκ. Και στους δυό έγινε επίθεση στις εφημερίδες τοίχου κοντά στις ιδιωτικές κατοικίες τους στην περιοχή της Κεντρικής Επιτροπής και τις οικογένειές τους τις μεταχειρίστηκαν άσχημα. Τον Απρίλιο ο Λιου Σάο Σι αναγκάστηκε με εντολή της Κεντρικής Επιτροπής να συντάξει μια αυτοκριτική και να παρουσιαστεί σ’ ένα κοκκινοφρουρίτικο δικαστήριο σ’ ένα πανεπιστήμιο. Τον Ιούλιο του 1967 συνελήφθη από «εξεγερμένους» και, όπως ο Ντενγκ Χσιάο Πινγκ, τέθηκε υπό κατ’ οίκον περιορισμό. Και οι δυό απομακρύνθηκαν από τις θέσεις τους. Ενώ ο Λιου διαγράφτηκε «για πάντα» από το Κόμμα το 1968 και το επόμενο έτος πέθανε, ο Ντενγκ γλύτωσε τη διαγραφή –πιθανώς λόγω της προστασίας του Μάο-, και εξορίστηκε.

Το χάος που προκλήθηκε από τους «κοκκινοφρουρούς» και τους «εξεγερμένους» το αξιοποίησε η ομάδα γύρω από τον Μάο για να δημιουργήσει νέα όργανα εξουσίας. Στη Σαγκάη, για παράδειγμα, ανατράπηκε η παλιά κομματική Οργάνωση στις αρχές του 1967 και αντικαταστάθηκε από μια «επαναστατική επιτροπή». Αυτές οι «επαναστατικές επιτροπές» προέκυψαν μετά από συμφωνία των δυνάμεων της «Πολιτιστικής Επανάστασης» και ήταν ένας τριπλός συνδυασμός, αποτελούμενος από οργανώσεις των «εξεγερμένων», του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού και τα «επαναστατικά» ηγετικά στελέχη, στα χέρια των οποίων είχε συγκεντρωθεί η εξουσία του Κόμματος, της κυβέρνησης, του στρατού, όπως επίσης η νομοθετική, η εκτελεστική και η δικαστική εξουσία. Οι επαναστατικές επιτροπές, οι οποίες εξαπλώθηκαν σε όλη τη χώρα, δρούσαν αρχικά στη θέση των παλιών κομματικών οργανώσεων, αργότερα, όμως, τους ανατέθηκε από τις κεντρικές αρχές να αναλάβουν από μόνες τους τις παλιές δομές. Ο φραξιονισμός που εμφανίστηκε ήδη νωρίς ανάμεσα στις διάφορες ομάδες των «κοκκινοφρουρών», οι οποίες υποστηρίχθηκαν με τη σειρά τους από διάφορες ομάδες που βρίσκονταν στα υψηλότερα καθοδηγητικά όργανα του Κόμματος, οδήγησε στη διάσπαση πολλών «επαναστατικών επιτροπών» και σε καταστάσεις παρόμοιες μ’ αυτές ενός εμφυλίου πολέμου. Ακόμη και οι οπαδοί του Μάο είχαν σοκαριστεί από τη βία και την αναρχία και άσκησαν κριτική στις ακρότητες της Πολιτιστικής Επανάστασης. Ο στρατός κρατήθηκε αρχικά έξω από τις συγκρούσεις μεταξύ των ανταγωνιζόμενων ομάδων των «εξεγερμένων», τελικά, όμως, επενέβαινε όλο και συχνότερα για να δώσει τέλος στις αντιπαραθέσεις και να αποκαταστήσει την τάξη.


Νίκη των μεταρρυθμιστών

Με το σχηματισμό νέων οργάνων εξουσίας, την εκκαθάριση και το νέο προσανατολισμό του Κόμματος, ο Μάο και οι δικοί του είχαν πετύχει τους στόχους της Πολιτιστικής Επανάστασης, και πάρθηκαν μέτρα για την εξομάλυνση των κοινωνικών και πολιτικών σχέσεων. Υπό την ηγεσία του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού εδραιώθηκαν οι «επαναστατικές επιτροπές» και η κομματική ζωή κατά κάποιο τρόπο ομαλοποιήθηκε. Οι «κοκκινοφρουροί» και οι «εξεγερμένοι» στάλθηκαν στις αγροτικές περιοχές της Κίνας με σύνθημα «έξω στα βουνά, κάτω στα χωριά» -επίσημα, για να ατσαλωθούν από τη ζωή και την εργασία των αγροτών. De facto επρόκειτο κατά την αποστολή εκατομμυρίων νέων από τις αστικές περιοχές στις φτωχότερες περιοχές της επαρχίας για ένα είδος εξορίας, επειδή το χάος που προκλήθηκε από τους «κοκκινοφρουρούς» και την φραξιονιστική πάλη τους είχε ως αποτέλεσμα μεγάλες ζημιές στην οικονομία.

Τον Μάιο του 1968 το στάλσιμο των κοκκινοφρουρών έδωσε τέλος στην κινητοποίηση των μαζών. Το 9ο Συνέδριο του Κόμματος τον Απρίλιο του 1969 σηματοδότησε τη μετάβαση στη σχετική ομαλότητα στη σφαίρα της πολιτικής. Αυτή, όμως, έφερε τη σφραγίδα των μαοϊκών. Μόνο το 30% περίπου των μελών της Κεντρικής Επιτροπής παρέμειναν επίσης μέλη και της νέας. Μόνο τέσσερις από τους 29 περιφερειακούς γραμματείς διατήρησαν τη θέση τους. Τα μέλη της «Ομάδα Πολιτιστικής Επανάστασης» απέκτησαν υψηλότερες θέσεις, ιδιαίτερα η γυναίκα του Μάο, Τσιανγκ Τσινγκ και ο ανώτατος διοικητής του στρατού Λιν Μπιάο, ο οποίος κατέλαβε τη θέση του αντιπροέδρου του Κόμματος και έτσι ορίστηκε διάδοχος του Μάο. Η αρχή της ομαλοποίησης επισκιάστηκε από τις σινο-σοβιετικές συνοριακές αψιμαχίες στα δυτικά και ανατολικά της Λαϊκής Δημοκρατίας. Αυτές οδήγησαν στη μετεγκατάσταση σημαντικών βιομηχανικών εγκαταστάσεων στο εσωτερικό της χώρας και σε εντονότερη εξοπλιστική δραστηριότητα.

Μέσα στο ΚΚΚ στα χρόνια μετά το 9ο Συνέδριο του Κόμματος, υπήρξαν αντιπαλότητες και φραξιονιστική πάλη μεταξύ της πολιτικής «Ομάδα Πολιτιστικής Επανάστασης» γύρω από την Γιανγκ Τσινγκ, τους εκπροσώπους του ΛαΪκού Απελευθερωτικού Στρατού γύρω από τον Λιν Μπιάο και τα πραγματιστικά στελέχη γύρω από τον Τσου Εν Λάι. Όλοι συναγωνίζονταν για να έχουν την εύνοια του Μάο, ο οποίος προσπαθούσε να διακριθεί ως διαμεσολαβητής ανάμεσα στα διαφορετικά ρεύματα. Η είδηση για την πτώση ενός αεροπλάνου στη Μογγολία τον Σεπτέμβριο του 1971 θορύβησε και πάλι το Κόμμα. Στο αεροπλάνο βρίσκονταν ο Λιν Μπιάο και μέλη της οικογενείας του. Η επίσημη ιστοριογραφία του ΚΚΚ ξεκινά απ’ το ότι ο Λιν Μπιάο σχεδίαζε μαζί με τους πιστούς του ένα πραξικόπημα και τη δολοφονία του Μάο. Αυτός, όμως, -όπως υποστηρίζεται-, πληροφορήθηκε για την επικείμενη αποκάλυψη της συνωμοσίας του και προσπάθησε να ξεφύγει διαφεύγοντας στη Σοβιετική Ένωση από την επικείμενη σύλληψή του.

Όποιες κι αν ήταν οι συνθήκες που οδήγησαν στο θάνατο του Λιν Μπιάο, οι συνέπειες του γεγονότος ήταν μια κρίση εμπιστοσύνης στον πληθυσμό και η αποκατάσταση ορισμένων πολιτικών οι οποίοι έπεσαν σε δυσμένεια κατά την έναρξη της Πολιτιστικής Επανάστασης. Στον Λιν Μπιάο αποδόθηκε ευθύνη για το ότι η Πολιτιστική Επανάσταση βγήκε εκτός ελέγχου. Η αποδυνάμωση της φράξιας γύρω από τον Λιν Μπιάο ενίσχυσε την ομάδα γύρω από την Γιανγκ Τσινγκ καθώς και αυτή γύρω από τον Τσου Εν Λάι.

Το Συνέδριο του Κόμματος το 1973 αποκατέστησε πολλά θύματα της Πολιτιστικής Επανάστασης, μεταξύ αυτών, τον Ντενγκ Χσιάο Πινγκ, ο οποίος προήχθη αμέσως σε αντιπρόεδρο της κυβέρνησης. Παρ’ όλα αυτά υπήρξαν νέες προσπάθειες απ’ τη μεριά δυνάμεων που είχαν ομαδοποιηθεί γύρω από την Γιανγκ Τσινγκ να διεξάγουν εσωκομματικές συγκρούσεις με μαζικές καμπάνιες. Μπροστά σ’ αυτή την κατάσταση ο Τσου Εν Λάι ανέπτυξε την πολιτική των Τεσσάρων Εκσυγχρονισμών (της αγροτικής οικονομίας, της βιομηχανίας, της επιστήμης και της εθνικής άμυνας), τους οποίους συνέδεσε ρητορικά με την Πολιτιστική Επανάσταση, πρακτικά, όμως, προσανατολίστηκε στον πραγματιστικό τρόπο προσέγγισης για την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων του Ντενγκ Χσιάο Πινγκ και άλλων στελεχών που είχαν αποκατασταθεί. Η εφαρμογή τους, ωστόσο, άρχισε από το 1978.

Τον Ιανουάριο του 1976 ο Τσου Εν Λάι πέθανε. Η μεγάλη συμμετοχή του πληθυσμού στο Πεκίνο, η οποία έγινε δυνατό να κατανοηθεί ως κριτική στα ηγετικά στελέχη της Πολιτιστικής Επανάστασης, οδήγησε στο ότι η ομάδα γύρω από την Γιανγκ Τσινγκ, μπόρεσε να πείσει τον Μάο να απομακρύνει για άλλη μια φορά τον Ντενγκ Χσιάο Πινγκ από τον κομματικό μηχανισμό. Ο Χούα Κούο Φενγκ έγινε πρωθυπουργός και αντιπρόεδρος του ΚΚΚ. Όταν τον Σεπτέμβριο του 1976 πέθανε ο Μάο, ο Χούα Κούο Φενγκ θριάμβευσε στη πάλη για την εξουσία ενάντια στη «Συμμορία των Τεσσάρων» (Γιανγκ Τσινγκ, Γιάο Βεν Γιουάν, τον επικεφαλής του Κόμματος στη Σαγκάη, Τσανγκ Τσουν Κιάο και τον Βανγκ Χονγκ Γουέν) και αποκατέστησε και πάλι τον Ντενγκ Χσιάο Πινγκ. Έτσι η Πολιτιστική Επανάσταση έφτασε στο τέλος της. Το τέλος της προκάλεσε ένα αντικίνημα, το οποίο κορυφώθηκε στη μεταρρυθμιστική πολιτική του Ντενγκ Χσιάο Πινγκ. Τις ορμητικές επαναστατικές τάσεις που αντιπροσώπευε το κίνημα του Μάο, ακολούθησε μια ρεφορμιστική πολιτική.


Θετικές πλευρές

Η Πολιτιστική Επανάσταση ήταν η προσπάθεια της γραμμής της επαναστατικής ανυπομονησίας που αντιπροσωπευόταν από τον Μάο, να συνεχιστεί η πολιτική των «Τριών Κόκκινων Λαβάρων». Το κύριο πρόβλημα σ’ αυτή την πολιτική ήταν η παραγνώριση, η παραβίαση των συγκεκριμένων συνθηκών της Κίνας και η αντίληψη ότι αυτές μπορεί κανείς να τις αλλάξει κατά βούληση και, σε τελική ανάλυση, να τις υπερβεί με αδιάκοπες εκκλήσεις στον ηρωισμό, στην ετοιμότητα παραίτησης και θυσιών των μαζών. Αυτό οδήγησε σε μια κατάσταση εκτάκτου ανάγκης, στο χάος, στην ένδεια και τη δυστυχία καθώς και στην εξάλειψη του Κόμματος και του κράτους ως μεσολαβητικές αρχές [Instanz], κάτι που οδήγησε στο βοναπαρτισμό που προσωποποιούσε ο Μάο.

Σε αντίθεση με τη συνηθισμένη άποψη στη Δύση, η εκτίμηση για την Πολιτιστική Επανάσταση ήταν και είναι ένα σημαντικό μέρος της εξέτασης της Ιστορίας μέσα και έξω από το ΚΚΚ. Από τότε που έληξε υπήρξαν δημόσιες δίκες ενάντια στους εκπροσώπους της, συγγνώμες για τα εγκλήματα που διαπράχτηκαν από αυτούς και αποκαταστάσεις των θυμάτων. Ήδη το 1981, το ΚΚΚ ενέκρινε ένα ψήφισμα στο οποίο αναφέρεται: «Η “Πολιτιστική Επανάσταση” από τον Μάιο του 1966 μέχρι τον Οκτώβριο του 1976 ήταν υπεύθυνη για το πιο μεγάλο πλήγμα και τις πιο μεγάλες απώλειες του κόμματός μας, του κράτους και του λαού στην Ιστορία της Λαϊκής Δημοκρατίας από την ίδρυσή της. Αυτή έγινε με πρωτοβουλία του συντρόφου Μάο Τσε Τουνγκ και καθοδηγήθηκε απ’ αυτόν». Αυτό, παρ’ όλα αυτά δεν οδήγησε στην μετέπειτα αποκήρυξη ή ακόμη και στη δαιμονοποίησή του. Σήμερα στο ΚΚΚ ισχύει η εκτίμηση ότι ο Μάο πρέπει να αξιολογηθεί κατά 70% θετικά και κατά 30% αρνητικά.

Και πράγματι: Υπάρχουν επίσης θετικές πλευρές της Πολιτιστικής Επανάστασης. Οι μαοϊκές κινητοποιήσεις των μαζών βασίζονταν, ανεξάρτητα από τις προθέσεις τους, χωρίς καμιά αμφιβολία σ’ έναν βολονταρισμό. Όταν έχει πρώτα επαναστατικοποιηθεί το βασίλειο των ιδεών, αυτή ήταν η υπόθεση, τότε η πραγματικότητα δε θ’ αντέξει πλέον. Παρ’ όλα αυτά πρέπει να διαπιστωθεί ότι η Πολιτιστική Επανάσταση –και αυτό ανήκει στις αντιφάσεις της- είχε καλή απήχηση στον πληθυσμό, ιδιαίτερα στη νεολαία. Αυτό οφειλόταν σε διάφορους λόγους.

Και η νεαρή νέα Κίνα, έφερε εν όψει μιας χιλιάδων χρόνων Ιστορίας δύσκαμπτης κρατικής γραφειοκρατίας, τα σημάδια της παλιάς κοινωνίας. Κομματικά στελέχη σε πολλές περιοχές είχαν αναδειχτεί σ’ ένα προνομιούχο δεσποτικό στρώμα διαχειριστών του status quo. Απ’ αυτή την άποψη μεταξύ της εξέγερσης στις αρχές της Πολιτιστικής Επανάστασης και των εξεγέρσεων των αγροτών της κινεζικής αυτοκρατορίας, οι οποίες αποτελούσαν την έκφραση της αντίφασης μεταξύ πόλης και επαρχίας, υπάρχει μια σχετική συνέχεια.

Μεγάλα τμήματα του πληθυσμού συνδιαμόρφωναν τα πολιτικά προτσές και έτσι έκαναν δυνατή μέσω των «επαναστατικών επιτροπών» την Πολιτιστική Επανάσταση, κατά κάποιο τρόπο σε όλα τα επίπεδα. Αυτό έδωσε επίσης σε πολλούς νέους την ελπίδα να μπορούν να διεισδύσουν στα επιθυμητά επαγγέλματα. (Το ότι οι «κοκκινοφρουροί» στάλθηκαν από το ΚΚΚ στην επαρχία, δεν είχε βέβαια να κάνει αποκλειστικά σχέση με την εξομάλυνση της κοινωνικής κατάστασης, αλλά επίσης με την έλλειψη θέσεων εργασίας για καλύτερα εκπαιδευμένους ανθρώπους στις πόλεις.) Ειδικά για τους νέους η Πολιτιστική Επανάσταση προσέφερε μια βαλβίδα για πειραματισμό και για αντιαυταρχική εξέγερση, γι’ αυτό οι κινέζοι «κοκκινοφρουροί» και ο δυτικά ερμηνευμένος μαοϊσμός έπαιξαν όχι τυχαία ένα ρόλο στα δυτικοευρωπαϊκά νεολαιίστικα κινήματα στα τέλη της δεκαετίας του εξήντα.

Τα σημάδια της παλιάς κοινωνίας υπήρχαν επίσης στους τομείς της τέχνης. Η καλλιτεχνική δραστηριότητα στις υψηλότερες μορφές της, στην προεπαναστατική Κίνα ήταν δικαίωμα μόνο μιας μειοψηφίας. Τόσο η αγροτική όσο και η υψηλότερη τέχνη ήταν φυλακισμένες σε μια παράδοση χιλιάδων χρόνων, η οποία απομονώθηκε απέναντι στο νέο. Μετά τις πρώτες ριζοσπαστικές απαντήσεις –την εικονομαχία στην παραδοσιακή κινεζική τέχνη και μια σφοδρή άρνηση της μη κινεζικής τέχνης- ακολουθήθηκε κατά τη διάρκεια της Πολιτιστικής Επανάστασης ένας δρόμος, να αρθεί η πολιτιστική κληρονομιά της Κίνας με την έννοια του Χέγκελ και να συνδεθεί με μη κινεζικές επιρροές. Εδώ πρέπει να τονιστούν ιδιαίτερα τα θεατρικά έργα της πρώην ηθοποιού Γιανγκ Τσινγκ, η οποία κατόρθωσε να συνταιριάξει τις παραδοσιακές κινεζικές με τις δυτικές μορφές και περιεχόμενα σε σύγχρονα παιδαγωγικά κομμάτια/έργα.

Στον τομέα της εκπαίδευσης υπήρξαν επίσης επιτεύγματα. Μετά το χαοτικό αρχικό χρονικό διάστημα, στο οποίο τα εκπαιδευτικά ιδρύματα είχαν κλείσει εκτός από τα δημοτικά σχολεία, έλαβε χώρα μια μαζική ανάπτυξη των κατώτερων σχολικών επιπέδων, τις περισσότερες φορές με πολυτεχνική σφραγίδα. Κατά τη διάρκεια της Πολιτιστικής Επανάστασης το ποσοστό του αλφαβητισμού αυξήθηκε κατά 20%. Στο τέλος της, το 90% των νέων ηλικίας 15 έως 19 ετών γνώριζαν διάβασμα και γραφή –σε σύγκριση με το 56% στην Ινδία για το ίδιο χρονικό διάστημα.

Πρόοδοι υπήρξαν επίσης στο σύστημα υγείας. Με την αποστολή γιατρών στις αγροτικές περιοχές και τις οδηγίες να συνδυαστεί η δυτική με την παραδοσιακή κινεζική ιατρική, μπόρεσαν να εκπαιδευτούν σ’ όλη τη χώρα «ξυπόλητοι γιατροί», αγρότες με ιατρικές γνώσεις για την πρωτοβάθμια φροντίδα. Στο τέλος της Πολιτιστικής Επανάστασης τα δυό τρίτα όλων των νοσοκομειακών κλινών βρίσκονταν στην επαρχία. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα μια μεγάλη βελτίωση της υγείας του αγροτικού πληθυσμού και μια αλματώδη αύξηση του προσδόκιμου της ζωής τους. Αυτό βρισκόταν κατά μέσο όρο στα 65 χρόνια και, ως εκ τούτου, ήταν κατά δώδεκα χρόνια υψηλότερο από αυτό των Ινδών και των Ινδονησίων. Η κοινωνική θέση των γυναικών βελτιώθηκε αισθητά με τα επιτεύγματα στο σύστημα υγείας, τις καμπάνιες για τον αλφαβητισμό, την ανάπτυξη του εκπαιδευτικού συστήματος και την πλήρη ένταξή τους στην επαγγελματική ζωή, στη κουλτούρα και την πολιτική.

Ιδιαίτερα στη θυελλώδη πρώιμη φάση της η Πολιτιστική Επανάσταση είχε επιπτώσεις στην οικονομία της χώρας. Αυτές, όμως, δεν ήταν τόσο δραματικές όσο εκείνες του «Μεγάλου Άλματος». Στα χρόνια της Πολιτιστικής Επανάστασης το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν αυξανόταν περίπου κατά 6% ετησίως –αυτό ήταν μικρότερο απ’ ό,τι στην Ινδία την περίοδο εκείνη, διπλάσιο, όμως, απ’ ό,τι αυτό στην Ινδονησία. Η επέκταση του υγειονομικού και εκπαιδευτικού συστήματος καθώς και η αυξανόμενη ένταξη των γυναικών στην επαγγελματική ζωή, οδήγησαν στην αύξηση και στην υψηλότερη εξειδίκευση του οικονομικά ενεργού πληθυσμού στην Κίνα. Τα επιτεύγματα αυτά και η αύξηση της παραγωγικότητας που τα συνόδευε θα πρέπει να αποδείχτηκαν πλεονεκτικά για το μετέπειτα πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων του Ντενγκ Χσιάο Πινγκ, το οποίο προσανατολιζόταν στις εξαγωγές.

Στις αντιφατικότητες της Πολιτιστικής Επανάστασης ανήκει επίσης, το ότι η Λαϊκή Δημοκρατία μετά το δράμα της διάσπασης του σοσιαλιστικού στρατοπέδου μπόρεσε να υπερβεί τη διεθνή της απομόνωση με τον –εν μέρει επίσης αμφίβολο- ελιγμό της ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις. Μπόρεσε να αναπτύξει τις διπλωματικές της σχέσεις σε όλο τον κόσμο και απέκτησε θέση στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ και στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ.


Στα καλά όπως και στα άσχημα

Η Πολιτιστική Επανάσταση είναι μέρος της Ιστορίας της Κίνας τόσο στα καλά όσο και στα άσχημα. Η ιστορική-υλιστική ανάλυση που αφορά στην οικοδόμηση της Λαϊκής Δημοκρατίας με όλες τις αντιφατικές φάσεις της, του πειραματισμού και του πλησιάσματος στο σωστό δρόμο, με τις επιτυχίες της και τα βήματα προς τα πίσω, αποτελεί ακόμη και σήμερα ένα σημαντικό καθήκον για τις προοδευτικές δυνάμεις. Όχι τελευταία επίσης, και για να κατανοηθούν καλύτερα οι πρόσφατες εξελίξεις της χώρας και ο διεθνής της ρόλος.

Εδώ ενδιαφέρουν ιδιαίτερα τα ζητήματα που αφορούν στις γενικές συνθήκες, στις προκλήσεις και τις δυσκολίες, για το ποιες επαναστάσεις και ποιον ακόλουθο εκσυγχρονισμό θέτουν χώρες με υποανάπτυκτο επίπεδο παραγωγικών δυνάμεων και το πώς οι προοδευτικές δυνάμεις τα αντιμετώπισαν και τα αντιμετωπίζουν όλα αυτά στη θεωρία και στη πράξη. Ο Ντομένικο Λοζούρντο στο σύγγραμμά του «Διαφυγή από την Ιστορία;», που επανεκδόθηκε το 2009, γράφει: «Αυτό είναι στη πραγματικότητα το κλειδί για να κατανοηθούν οι μεταπτώσεις, που ήταν χαρακτηριστικές για την ιστορία των κομμουνιστικών κομμάτων και τις κοινωνίες που επικαλούνταν τον κομμουνισμό: Πρόκειται για το ότι πρέπει να τονιστεί ο αντικειμενικά αντιφατικός χαρακτήρας του προτσές συνείδησης, και όχι η “προδοσία” ή ο “εκφυλισμός” της μιας ή της άλλης προσωπικότητας. Με το ότι ο Χρουστσόφ τα ανήγαγε όλα στην “προσωπολατρία” δαιμονοποιώντας τον Στάλιν, παρέλαβε απ’ αυτόν την χειρότερη κληρονομιά του˙ επειδή στην αντιπαράθεση με τον Μάο αρνήθηκε να ενεργήσει έτσι, κληρονόμησε από τον Ντενγκ Χσιάο Πινγκ την καλύτερη πλευρά του».

Στην εξέταση της Πολιτιστικής Επανάστασης το ΚΚΚ απέφυγε την απονομιμοποίηση της επαναστατικής εξουσίας, όπως συνέβη αυτό με το ΚΚΣΕ και το 20ο Συνέδριο. Τα συστημικά προβλήματα, οι αβεβαιότητες, οι αντιφάσεις, οι οπισθοχωρήσεις και τα εγκλήματα κατά τη διάρκεια της οικοδόμησης της σοσιαλιστικής κοινωνίας, δεν προσωποποιήθηκαν από το ΚΚΚ μετατοπίζοντάς τα σ’ ένα εξιλαστήριο θύμα, δεν προβλήθηκαν πάνω σε μια «φιγούρα [που έφερε] συμφορά». Έτσι αποφεύχθηκαν στρατηγικές απαλλαγής, με τις οποίες μετέπειτα σφάλματα αποδόθηκαν απλοϊκά σε μια μεμονωμένη λαθεμένη συμπεριφορά –με αποτέλεσμα, όπως είδαμε με τη Σοβιετική Ένωση, να δοθεί στον αντίπαλο με την προπαγάνδα του ένα εύκολο παιχνίδι. Πολύ πιο σημαντικό, όμως, είναι το γεγονός, ότι ο τρόπος προσέγγισης του ΚΚΚ έχει αφήσει ως δυνατή μια πραγματική συζήτηση σχετικά με τις συνθήκες και τα χαρακτηριστικά της οικοδόμησης μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας, η οποία παγκοσμίως είναι αναγκαία επειγόντως όσο ποτέ.


Πηγή: junge Welt, 14 και 17.05.2016

Μετάφραση – Επιμέλεια: Παναγιώτης Γαβάνας

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.