Τετάρτη, 15 Φεβρουαρίου 2017

Γαλιλαίος Γαλιλέι: Η χειραφέτηση της φυσικής επιστήμης



Σαν σήμερα (15/2) το 1564 γεννήθηκε ο Ιταλός φυσικός, μαθηματικός, αστρονόμος και φιλόσοφος Γαλιλαίος Γαλιλέι. Με αφορμή αυτό το γεγονός δημοσιεύουμε τρία κείμενα τα οποία αναφέρονται στη ζωή και το έργο του. Στο άρθρο που ακολουθεί γίνεται αναφορά στο ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο έζησε και εργάστηκε ο Γαλιλαίος, στις ανακαλύψεις και εφευρέσεις του, καθώς και στην περιορισμένη αποκατάστασή του από τον πάπα του Βατικανού το 1992 (ΠΓ).

του Gerhard Feldbauer

Μετά τον Τζορντάνο Μπρούνο, ο οποίος κάηκε στην πυρά στις 17 Φεβρουαρίου του 1600 στη Ρώμη, ο Γαλιλαίος Γαλιλέι ανήκει στα πιο γνωστά θύματα των διώξεων από την Ιερά Εξέταση της Καθολικής Εκκλησίας. Τον θάνατο στη φωτιά τον διέφυγε ο 70χρονος Γαλιλέι μόνο επειδή αποκήρυξε τις πρωτοποριακές του επιστημονικές γνώσεις μετά από τα πρώτα βασανιστήρια και την απειλή για ακόμη πιο φοβερά μαρτύρια. Στις 22 Ιουνίου 1633 καταδικάστηκε παρ’ όλα αυτά σε ισόβια κάθειρξη. Στη συνέχεια αυτή μετατράπηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό και παρ’ όλο που από το 1637 είχε τυφλωθεί εντελώς, αναγκάστηκε να εκτίσει την ποινή μέχρι το θάνατό του στις 8 Ιανουαρίου 1642.


Εποχές της Παλινόρθωσης

Όταν στις 15 Φεβρουαρίου 1564 γεννήθηκε ο Γαλιλέι στην Πίζα, ο ουμανισμός της Αναγέννησης, η πρώιμη αστική επανάσταση και η Μεταρρύθμιση ήταν ήδη παρελθόν. Ο κλήρος και η φεουδαρχική αριστοκρατία είχαν επιβάλλει την Αντιμεταρρύθμιση, ο Ισπανός Ιγνάτιος Λογιόλα ίδρυσε για το σκοπό αυτό με ένα τάγμα ιησουιτών μια μάχιμη ομάδα. Μετά τις ήττες του Τόμας Μύντσερ το 1525 κοντά στο Μύλχαουζεν στη Θουριγγία, της Ελβετικής Μεταρρύθμισης το 1531 στη μάχη κοντά στο Κάπελ (θάνατος του Ούλριχ Τσβίνγκλι), το 1546 η Ένωση του Σμαλκάλντεν ηττήθηκε. Το 1542 ο Παύλος Γ΄, για την «καθαρότητα του δόγματος και της ηθικής» με τη βούλα «Licet ab initio» (από την αρχή), ίδρυσε ως Ανώτατη Αρμόδια Αρχή όλων των θρησκευτικών δικαστηρίων την Ένωση για τη ρωμαϊκή και την παγκόσμια Ιερά Εξέταση, ονομαζόμενη εν συντομία Sanctum Officium. Η Ιερά Εξέταση δολοφόνησε τους επόμενους αιώνες περίπου τρία εκατομμύρια ανθρώπους, αμέτρητους από αυτούς στην πυρά.

Όπως ο Τζορντάνο Μπρούνο έτσι και ο Γαλιλαίο Γαλιλέι έζησε την εποχή της αντιδραστικής Παλινόρθωσης. Παρά την εξάπλωση της Αντιμεταρρύθμισης συνεχίστηκε η σκέψη της Αναγέννησης που προσανατολιζόταν στη γνώση και την αλήθεια, την ελευθερία, την αξιοπρέπεια και την ανεξαρτησία του ανθρώπου και πρόσθεσε σ’ αυτήν πρωτοποριακές γνώσεις.


Η ανακάλυψη του νόμου της πτώσης

Ήδη κατά τη διάρκεια των σπουδών του, αρχικά στην ιατρική και τη φιλοσοφία, στη συνέχεια στα μαθηματικά, ο Γαλιλαίος διέκρινε την ανεξαρτησία της συχνότητας των ταλαντώσεων του εκκρεμούς από την εκτροπή του εκκρεμούς. Στα 26 του χρόνια ως καθηγητής μαθηματικών, ανακάλυψε το υδρόμετρο, μελέτησε τους νόμους της ελεύθερης πτώσης και αργότερα (1609) διατύπωσε επίσης το νόμο της πτώσης ως τον πρώτο σύγχρονο φυσικό νόμο.

Το 1592 βρήκε το αναλογικό γωνιόμετρο και κατασκεύασε ένα θερμοσκόπιο. Το 1610 κατασκεύασε ένα τηλεσκόπιο, το οποίο έκανε μια μεγέθυνση κατά 33 φορές. Τους φακούς τους λείανε ο ίδιος. Ο Γαλιλέι ήταν ένας απ’ τους πρώτους ανθρώπους που παρατήρησε με το τηλεσκόπιο τον ουρανό. Επρόκειτο για μια επανάσταση στην αστρονομία, γιατί η παρατήρηση του ουρανού μέχρι τότε γινόταν μόνο με γυμνό μάτι. Την ίδια χρονιά ο Γαλιλέι ανακάλυψε τους τέσσερις μεγαλύτερους δορυφόρους του Δία. Διέκρινε ότι ο γαλαξίας δεν είναι ένα ομιχλώδες φαινόμενο (κάτι που μέχρι τότε γινόταν έτσι αντιληπτό με γυμνό οφθαλμό), αλλά ότι αποτελείται από ένα πλήθος ξεχωριστών άστρων. Πάνω απ’ όλα, η ανακάλυψη αυτή ήταν ένα εντυπωσιακό γεγονός και ο Γαλιλέι ήρθε στο επίκεντρο της επιστημονικής δημοσιότητας. Αργότερα κατέγραψε τη γωνία φάσης της Αφροδίτης, τις ηλιακές κηλίδες και τους κρατήρες της Σελήνης. Παρατήρησε το φαινόμενο των δακτυλίων του Κρόνου, όμως δεν διέκρινε ότι πρόκειται για δακτυλίους. Ο Γαλιλέι κατόρθωσε να διαπιστώσει το ειδικό βάρος του αέρα ως το 660στό του βάρους του νερού (μέχρι τότε πιστευόταν ότι ο αέρας δεν έχει βάρος). Τα εξέχοντα αποτελέσματα των ερευνών του εκτιμήθηκαν και προσλήφτηκε στην Accademia dei Lincei, στην οποία την εποχή εκείνη ανήκαν μόνο έξι λόγιοι.


Υπεράσπιση του Κοπέρνικου

Με την ανακάλυψη των δορυφόρων του Δία, έγινε δυνατό να παρατηρηθεί για πρώτη φορά, ότι υπάρχουν ουράνια σώματα τα οποία περιστρέφονται γύρω από τη Γη. Με τα αποτελέσματα των ερευνών του ο Γαλιλαίος αντέκρουσε το πτολεμαϊκό σύστημα της Καθολικής Εκκλησίας, σύμφωνα με το οποίο η Γη είναι το κέντρο του σύμπαντος. Πολλά από τα γραπτά του δεν τα δημοσίευσε ως συνήθως στα λατινικά, αλλά σε ευρύτερους κύκλους σε κατανοητά ιταλικά, κάτι που είχε ως αποτέλεσμα την αμείλικτη δίωξή του από την Ιερά Εξέταση. Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο καθώς ήταν ένθερμος υποστηρικτής του ηλιοκεντρικού συστήματος που ανέπτυξε ο σύγχρονός του Νικόλαος Κοπέρνικος (1473-1543), με τον οποίο ξεκίνησε «η χειραφέτηση της φυσικής επιστήμης από τη θεολογία» (Φρίντριχ Ένγκελς). Ο Γαλιλέι επιβεβαίωσε τις διαπιστώσεις του Κοπέρνικου και τις συμπλήρωσε με τις δικές του.

Μετά την εκδίωξη της κοπερνικανικής διδασκαλίας το 1616 με μια καταδικαστική απόφαση της Ιεράς Εξέτασης, ο Γαλιλέι υπερασπίστηκε αυτό το σύστημα στους «Διαλόγους» του. Θεώρησε την κίνηση της Γης γύρω από τον Ήλιο ως πραγματική και έγραψε ότι αμφιβολίες μπορούν να έχουν για αυτό μόνο τα «ηλίθια μοσχάρια της Σελήνης». Χωρίς επίσης να τον κατονομάζει, επιτέθηκε κατ’ αυτό τον τρόπο προσωπικά κατά του Πάπα Ουρβανού Η΄.

Μετά από αυτές τις επιθέσεις στη στενόμυαλη θεολογική άποψη, συνελήφθη, ανακρίθηκε στη Ρώμη από ένα δικαστήριο της Ιεράς Εξέτασης και βασανίστηκε. Αφού απειλήθηκε με πιο σκληρά βασανιστήρια, το 1633 αποκήρυξε ένορκα τη θεωρία του. Τα γραπτά του για την κοπερνικανινή θεωρία μπήκαν το 1559 στην Index Librorum Prohibitorum (Λίστα Απαγορευμένων Βιβλίων) που δημιουργήθηκε από τον Πάπα με στόχο την καταπίεση κάθε προοδευτικής σκέψης, από την οποία (Λίστα) διαγράφτηκαν μόνο το 1835. Στη Λίστα βρίσκονταν μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα περίπου 10.000 βιβλία, μεταξύ αυτών, τα έργα του Μπρούνο, του Κοπέρνικου και πολλών άλλων «αιρετικών», [επίσης] μέχρι το 1827 η «Κριτική του Καθαρού Λόγου» του Καντ, ακόμη μέχρι το 1961 και αυτά του Ζαν Πολ Σαρτρ και της Σιμόν ντε Μποβουάρ. Περιττό να πούμε ότι σ’ αυτά ανήκαν και έργα κομμουνιστών. Τα βιβλία που βρίσκονταν στη Λίστα οι καθολικοί δεν επιτρέπονταν ούτε να τα διαβάζουν ούτε να τα εκδίδουν, να τα φυλάσσουν ή να τα πουλούν. 

Τον κατ’ οίκον περιορισμό ο Γαλιλέι είχε αργότερα το δικαίωμα να τον περάσει στο κτήμα του κοντά στη Φλωρεντία, όπου έγραψε το κύριο έργο του σχετικά με τους νόμους της πτώσης και της αδράνειας. Το χειρόγραφο πέρασε λαθραία στην Ολλανδία, εκεί όμως εκδόθηκε το 1638. Ο Γαλιλέι εντελώς τυφλός συνέχισε να εργάζεται μέχρι τον θάνατό του. Έγραψε τη θεωρία για τη συνοχή, ασχολήθηκε παραπέρα με το εκκρεμές ρολόι και ανακάλυψε την λίκνιση της Σελήνης. Μια αίτηση απονομής χάριτος που έκανε ο Πάπας την απέρριψε.

Με τα αποτελέσματα των ερευνών του ο Γαλιλέι απελευθέρωσε τις φυσικές επιστήμες από τους θεολογικούς περιορισμούς. Με τη χρήση των μαθηματικών τις ανύψωσε σ’ ένα όργανο της φυσικής έρευνας και της τεκμηρίωσης των κλασικών φυσικών επιστημών, κυρίως της φυσικής. Μεταξύ άλλων, ήταν ο πρώτος που διατύπωσε την αρχή της σχετικότητας και έθεσε τις βάσεις για τον προσδιορισμό της ταχύτητας του φωτός.


Περιορισμένη αποκατάσταση

Παγκοσμίως, ο Γαλιλαίος έλαβε πολυάριθμες τιμητικές διακρίσεις: Το 1935 οι κρατήρες της Σελήνης στον «Ωκεανό των καταιγίδων» πήραν το όνομά του˙ η NASA βάφτισε το διαστημικό της σκάφος, που εκτοξεύτηκε το 1989 για την εξερεύνηση του Δία και των δορυφόρων του, με το όνομά του˙ το ευρωπαϊκό σύστημα δορυφορικής πλοήγησης φέρει το όνομά του, καθώς και το αεροδρόμιο της γενέτειράς του στην Πίζα.

Ο Μπέρτολτ Μπρεχτ στο θεατρικό του έργο «Η ζωή του Γαλιλαίου» (μουσική Χανς Άισλερ), στο παράδειγμα του μεγάλου ιταλού ερευνητή έκανε σαφή την ευθύνη του επιστήμονα στην κοινωνία. Κάνοντας πρεμιέρα το 1943 στη Ζυρίχη, ο Μπρεχτ το 1945, μετά τη ρίψη των ατομικών βομβών στην Ιαπωνία, επεξεργάστηκε με τον ηθοποιό Τσαρλς Λότον στο Λος Άντζελες μια αγγλόφωνη απόδοση, στην οποία βρισκόταν τώρα στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος η ευθύνη του επιστήμονα για την αξιοποίηση των γνώσεών του.

Τον Οκτώβριο του 1992 ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄, με αφορμή την 350η επέτειο από την ημέρα του θανάτου του Γαλιλαίου, έκανε γνωστή μια περιορισμένη αποκατάσταση. Περιορισμένη για το λόγο ότι ο Πάπας εξακολουθεί ακόμη να δικαιολογεί την Ιερά Εξέταση, βεβαιώνοντας ότι αυτή ενήργησε «με καλή πίστη» και «από έγνοια για την Εκκλησία» και ότι εδώ διέπραξε «ένα τραγικό λάθος». Ο Πολωνός Πάπας γνωστός για τον φανατισμό του, είχε τη θρασύτητα να χαρακτηρίσει την απόφαση ως μια «τραγική αμοιβαία παρεξήγηση» μεταξύ του επιστήμονα από την Πίζα και των δικαστών της Ιεράς Εξέτασης. Ο καταδικασμένος αθώος Γαλιλαίος έγινε κατ’ αυτό τον τρόπο συνυπεύθυνος. Δεν ειπώθηκε καμιά κουβέντα αποκατάστασης ή μνήμης για τα εκατομμύρια των θυμάτων της Ιεράς Εξέτασης, καμιά κουβέντα καταδίκης των εκατοντάδων χρόνων καταπίεσης της ελευθερίας της πίστης και της συνείδησης, της προόδου της επιστημονικής σκέψης και της χειραφέτησης του ανθρώπου.

Οπαδοί του Φραγκίσκου, που τον τιμούσαν ως Πάπα μεταρρυθμιστή, περίμεναν μάταια για μια διόρθωση αυτής της μισάνθρωπης στάσης. Ο Πάπας για μια ακόμη φορά σιώπησε.


Σημείωση: Το παρόν κείμενο είχε δημοσιευτεί με αφορμή τη συμπλήρωση 375 χρόνων από τον θάνατο του Γαλιλαίου (ΠΓ).

Πηγή: Unsere Zeit, εφημερίδα του Γερμανικού ΚΚ (DKP), 20.01.2017

Μετάφραση – Επιμέλεια: Παναγιώτης Γαβάνας

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.