Τετάρτη, 22 Νοεμβρίου 2017

Σχετικά με τη γένεση του μαρξικού «Κεφαλαίου» πριν από 150 χρόνια



Το θεμέλιο της κοινωνικής μας θεωρίας μέχρι σήμερα

του καθηγητή Δρ. Eike Kopf

Το Νοέμβριο του 1842 ο 22χρονος Friedrich Engels ταξίδεψε στο Μάντσεστερ για λογαριασμό του πατέρα του, ενός εργοστασιάρχη κλωστοϋφαντουργίας στην [πόλη] Μπάρμεν (σημερινό Βούπερταλ). Εκεί επρόκειτο να εφαρμόσει και να εμβαθύνει τις επιχειρηματικές του γνώσεις που απέκτησε στο εργοστάσιο Έρμεν & Ένγκελς. Στο ταξίδι του προς το Μάντσεστερ σταμάτησε στην Κολωνία για να γνωρίσει προσωπικά τον 24χρονο συντάκτη της «Εφημερίδας του Ρήνου» Karl Marx.

Ακριβώς ένα μήνα αργότερα, ο Engels έγραψε για αυτή την εφημερίδα το άρθρο «Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία», στο οποίο διαπίστωνε ότι «η κατάσταση των εργαζόμενων τάξεων στην Αγγλία [γίνεται] καθημερινά επισφαλέστερη» [1]. Στα μέσα Μαΐου του 1843 ο Engels έγραψε: «Είναι γνωστό ότι στην Αγγλία τα κόμματα ταυτίζονται με τις κοινωνικές βαθμίδες και τις τάξεις [,,,] Έτσι, στην Αγγλία φαίνεται το παράξενο γεγονός, ότι όσο βαθύτερα βρίσκεται μια τάξη στη κοινωνία, όσο “πιο αμόρφωτη“ είναι με τη συνηθισμένη έννοια της λέξης, τόσο πιο κοντά βρίσκεται στην πρόοδο, τόσο πιο πολύ μέλλον έχει. Γενικά, αυτός είναι ο χαρακτήρας κάθε επαναστατικής εποχής […]» [2] Ο Engels διάκρινε ότι «οι σοσιαλιστές έκαναν απίστευτα πολλά για την εκπαίδευση των εργαζόμενων τάξεων στην Αγγλία», «όταν όμως ανιχνεύει τα παράξενα λαϊκά γραπτά, όταν ακούει τις αναγνώσεις των σοσιαλιστών, π.χ. του Watt στο Μάντσεστερ, τότε δεν εκπλήσσεται πλέον κανείς. Οι εργάτες έχουν σήμερα σε καθαρές και φθηνές εκδόσεις τις μεταφράσεις της γαλλικής φιλοσοφίας του περασμένου αιώνα, […] εκτός αυτού [έχουν] σε μπροσούρες του ενός ή των δύο πφένιχ και σε περιοδικά την ανάλυση των κομμουνιστικών αρχών […] Επιπλέον, προστίθενται οι κυριακάτικες διαλέξεις, τις οποίες επισκέπτονται αρκετά τακτικά˙ έτσι, όταν βρισκόμουν στο Μάντσεστερ έβλεπα την αίθουσα-κομμουνιστών, η οποία έχει χωρητικότητα 3000 ανθρώπων, να είναι εντελώς γεμάτη κάθε Κυριακή και εκεί άκουσα ομιλίες που έχουν άμεση επίδραση […]» [3]

Στο άρθρο «Πρόοδοι της κοινωνικής μεταρρύθμισης στην ήπειρο», ο Engels έγραψε στις αρχές Νοεμβρίου 1843: «Έτσι, οι τρεις μεγάλες πολιτισμένες χώρες της Ευρώπης, η Αγγλία, η Γαλλία και η Γερμανία, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι μια σαρωτική επανάσταση των κοινωνικών σχέσεων στη βάση της κοινής ιδιοκτησίας, έχει γίνει τώρα επιτακτική και αναπόφευκτη ανάγκη. […] δε μπορεί να υπάρξει ισχυρότερη απόδειξη από αυτή, ότι ο κομμουνισμός δεν είναι απλά η συνέπεια που προκύπτει από την ιδιαίτερη κατάσταση του αγγλικού ή οποιουδήποτε άλλου έθνους, αλλά αποτελεί αναγκαία συνέπεια, η οποία πρέπει να εξαχθεί αναπόφευκτα από τις προϋποθέσεις που είναι δοσμένες στις γενικές συνθήκες του σύγχρονου πολιτισμού. Γι’ αυτό θα ήταν επιθυμητό να υπάρξει αλληλοκατανόηση ανάμεσα στα τρία έθνη […]» [4] –Ο Engels εξέφρασε με αυτό τον τρόπο με ειδική μορφή την σημαντικότερη αρχή της προοδευτικής κοσμοθεωρίας: Υπάρχει η αντικειμενική πραγματικότητα (ύλη), η οποία είναι υπαρκτή σε συνάφειες και σε διαρκή αλλαγή (διαλεκτική), επομένως είναι γνώσιμη από τους ανθρώπους (γνωσιοθεωρία) και στη συνέχεια μπορεί να αλλάξει στοχευμένα (πράξη).

Από το καλοκαίρι του 1843 ο Μαρξ, που στο μεταξύ είχε μετακομίσει στο Παρίσι, σχεδίαζε να εκδώσει με τον Arnold Ruge τα «Γερμανογαλλικά Χρονικά». Γι’ αυτό ο Ένγκελς έγραψε τα «Περιγράμματα για μια κριτική της εθνικής οικονομίας» και τα έστειλε στις αρχές του 1844 στον Μαρξ. Την οικονομική διδασκαλία της αστικής τάξης ο Ένγκελς την αποκάλεσε «ένα αναπτυγμένο σύστημα επιτρεπόμενης εξαπάτησης, μια πλήρη ωφελιμιστική επιστήμη» [5]. Ανέφερε, μεταξύ άλλων: «Σύμφωνα με τους οικονομολόγους τα κόστη παραγωγής ενός εμπορεύματος αποτελούνται από τρία στοιχεία: το βασικό επιτόκιο για τα αναγκαίο κομμάτι γης, ώστε να παραχθεί η πρώτη ύλη, έπειτα το κεφάλαιο με το κέρδος και το μισθό για την εργασία, που ήταν αναγκαία για την παραγωγή και την επεξεργασία.» [6]

Στο εκεί δημοσιευθέν άρθρο «Η κατάσταση της Αγγλίας. Thomas CarlylesPast and Present”», o Engels κατά αξιοσημείωτο τρόπο αναφέρει, ότι «το πραγματικό κύριο ζήτημα […]» είναι «το μέλλον της εργασίας» [7]. Ο Karl Marx που είχε σπουδάσει νομική επιστήμη και είχε αναγορευτεί σε διδάκτορα φιλοσοφίας, σχεδίαζε εκείνη την περίοδο να επιτεθεί δημοσίως στην πολιτική της φεουδαρχικής Πρωσίας με τη μορφή μιας «Κριτικής της Εγελιανής Φιλοσοφίας του Κράτους και του Δικαίου», και για το σκοπό αυτό δημοσίευσε στα προαναφερθέντα Χειρόγραφα την Εισαγωγή. Προς το τέλος της αναφέρεται μεταξύ άλλων: «Όπως η φιλοσοφία βρίσκει στο προλεταριάτο τα υλικά της όπλα, έτσι και το προλεταριάτο βρίσκει στη φιλοσοφία τα πνευματικά του όπλα […]» [8]

Ο Marx μέσα από τα «Περιγράμματα» που του είχε στείλει ο Engels, αναγνώρισε αμέσως ότι δεν αποτελούν οι πολιτικές και οι νομικές, αλλά οι οικονομικές σχέσεις τη βάση της τάξης πραγμάτων ή των [κοινωνικο-οικονομικών] σχηματισμών. Την άνοιξη του 1844 ξεκίνησε να μελετά γραπτά οικονομολόγων που είχε αναφέρει ο Engels και την 1η Φεβρουαρίου 1845 έκλεισε ένα συμβόλαιο με τον έμπορο βιβλίων Leske [στην πόλη] Ντάρμστατ σχετικά με το έργο του «Κριτική της Πολιτικής και της Εθνικής Οικονομίας», το οποίο θα περιλάμβανε δυό τόμους [9]. Από τον Απρίλιο μέχρι τον Αύγουστο του 1844 έγραψε τα λεγόμενα, όπως [δημοσιεύτηκαν από] τη συντακτική επιτροπή, «Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα» [10]. Ο Marx χώρισε τα φύλλα στις στήλες «Εργασία», «Κέρδος του κεφαλαίου» και «Γαιοπρόσοδος» και έβαλε τα αντίστοιχα χωρία από συγγράμματα οικονομολόγων που  είχε μελετήσει [11]. Ωστόσο, δεν τήρησε το συμβόλαιο.

Στα μέσα του 1845 εκδόθηκε στη Λειψία το βιβλίο του Engels «Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία» [12]. Στον Πρόλογο κάνει μια διαπίστωση η οποία εξακολουθεί ακόμη να ισχύει: «Η κατάσταση της εργατικής τάξης είναι το πραγματικό έδαφος και η αφετηρία όλων των κοινωνικών κινημάτων σήμερα, επειδή αποτελεί την υψηλότερη, ξεκάθαρη κορυφή της υπάρχουσας κοινωνικής αθλιότητάς μας» [13]. Έτσι, επεσήμανε την ιστορική και σύγχρονη συνάφεια της εξέλιξης της φύσης (με τα ορυκτά, τα φυτά και τα ζώα) και του ανθρώπου. Το ζώο βρίσκει έτοιμες τις συνθήκες ύπαρξής του, καταναλώνει ή τις χρησιμοποιεί και αναπαράγεται˙ ο άνθρωπος πρέπει να κατασκευάσει, να παραγάγει τις βασικές συνθήκες ύπαρξης όπως τα τρόφιμα, τα ρούχα, την κατοικία, την υγεία, την εκπαίδευση υπό τη συνειδητή χρήση των νόμων της φύσης [14]. Ο Marx έγραψε περίπου 20 χρόνια αργότερα: «Η εργασία είναι πρώτα ένα προτσές ανάμεσα στον άνθρωπο και στη φύση, ένα προτσές όπου ο άνθρωπος με τη δική του πράξη μεσολαβεί, ρυθμίζει και ελέγχει την ανταλλαγή της ύλης ανάμεσα στον εαυτό του και τη φύση.» [15] Ακόμη και σήμερα αναγνωρίζει κανείς από την κατάσταση, από το επίπεδο ανάπτυξης της εργατικής τάξης, τον κοινωνικό βαθμό ανάπτυξης των κοινωνικών σχηματισμών.

Ο Engels και ο Marx στο κεφάλαιο «Φόιερμπαχ» της σχεδιασμένης δημοσίευσης «Η Γερμανική Ιδεολογία», γράφουν το 1846: «Ο κομμουνισμός δεν είναι για μας […] ένα ιδεώδες που σ’ αυτό θα πρέπει να προσαρμοστεί η πραγματικότητα. Ονομάζουμε κομμουνισμό την πραγματική κίνηση που καταργεί τη σημερινή κατάσταση πραγμάτων. Οι όροι αυτής της κίνησης προκύπτουν από τις προϋποθέσεις που τώρα υπάρχουν.» [16] Εδώ ξαναβρίσκει κανείς την φιλοσοφική αρχή που παρατέθηκε, περί προϋπόθεσης και δυνατότητας επίδρασης. Οι Marx και Engels διατύπωσαν λεπτομερέστερα: «Οι προϋποθέσεις απ’ όπου ξεκινούμε δεν είναι αυθαίρετες, δεν είναι δόγματα, αλλά πραγματικές προϋποθέσεις που η αφαίρεσή τους μπορεί να γίνει μονάχα στη φαντασία. Είναι τα πραγματικά άτομα, η δραστηριότητά τους και οι υλικοί όροι της ζωής τους, τόσο αυτοί που τους βρήκαν να υπάρχουν, όσο και εκείνοι που τους δημιούργησαν με τη δική τους δραστηριότητα. Αυτές οι προϋποθέσεις μπορούν επομένως να επαληθευτούν με καθαρά εμπειρικό τρόπο. […] Το πρώτο γεγονός που πρέπει να προσδιοριστεί είναι η σωματική οργάνωση αυτών των ατόμων και η σχέση που αυτή τους δημιουργεί με την υπόλοιπη φύση. Ασφαλώς δε μπορούμε εδώ να ασχοληθούμε σε βάθος ούτε με την πραγματική φύση του ανθρώπου ούτε με τις φυσικές συνθήκες που βρίσκει έτοιμες ο άνθρωπος –τις γεωλογικές, τις ορογραφικές, υδρογραφικές, κλιματικές κτλ. Το γράψιμο της ιστορίας [δηλαδή της κοινωνικής θεωρίας, Ε. Κ.] πρέπει να ξεκινάει πάντα από αυτές τις φυσικές βάσεις και τις αλλαγές τους στην πορεία της ιστορίας μέσω της δράσης των ανθρώπων.» [17]

Η παγκόσμια αγορά αναγνωρίστηκε ως πηγή ζωής της εργασίας˙ το προλεταριάτο, επομένως, μπορεί να υπάρχει μόνο παγκόσμια-ιστορικά˙ η ύπαρξή του είναι άμεσα συνδεδεμένη με την παγκόσμια ιστορία [18].

Για τον Engels και τον Marx, επομένως, η εμπεριστατωμένη μελέτη της γένεσης και του γίγνεσθαι της κοινωνικής πραγματικότητας, αποτελούσε θεμελιώδη αρχή μιας επιστημονικής κοινωνικής θεωρίας.

Δεν πρέπει να ξεχνά κανείς, ότι όλες τις γνώσεις που αναφέρθηκαν εδώ εν συντομία, οι οποίες μαρτυρούν ότι οι Marx και Engels μετέβησαν από τις θέσεις αστών δημοκρατών σ’ αυτές των προλετάριων κομμουνιστών, τις απέκτησαν στη φεουδαρχική Πρωσία. Για τον Διεθνή Σύνδεσμο των Κομμουνιστών ο Engels σχεδίασε το 1847 δυό διατυπώσεις του κομματικού προγράμματος: «Σχέδιο της Κομμουνιστικής Πίστης» [19] και «Βασικές Αρχές του Κομμουνισμού» [20]. Στα τέλη Φεβρουαρίου του 1848, πριν ακόμη από το ξέσπασμα της αστικής επανάστασης στη Γαλλία, έγραψαν στο τελικά εγκεκριμένο πρόγραμμα, στο «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος»: «Η αστική τάξη έπαιξε στην ιστορία ένα ρόλο εξαιρετικά επαναστατικό» [21] Οι δυό τους έκαναν, επομένως, τις προβλέψεις τους σχετικά με την τελική επιβίωση της αστικής τάξης σε μια χρονική περίοδο κατά την οποία ο επαναστατικός της ρόλος δεν είχε φθάσει ακόμη στο αποκορύφωμα της ανάπτυξής της.

Μετά την επανάσταση του 1848/49 και την μετοίκησή του στο Λονδίνο, ο Marx συνέχισε ξανά τις οικονομικές του μελέτες. Το 1858 έγραψε στον Engels ότι το «πραγματικό καθήκον», για να ειπωθεί έτσι, είναι η ιστορική «αποστολή» της «αστικής κοινωνίας», η «δημιουργία της παγκόσμιας αγοράς» και «μια παραγωγή που θα βασίζεται στη δική της βάση» [22] Το έργο του, που έγινε έργο ζωής του, δημοσιεύτηκε το 1859 [με τίτλο] «Για την κριτική της πολιτικής οικονομίας. Πρώτο Τετράδιο» [και άρχιζε] με τα κεφάλαια σχετικά με το εμπόρευμα και το χρήμα [23]. Στον Πρόλογο παρουσίασε το ερευνητικό του πρόγραμμα: «Εξετάζω το σύστημα της αστικής οικονομίας με αυτή τη σειρά: Κεφάλαιο, έγγειος ιδιοκτησία, μισθωτή εργασία˙ κράτος, εξωτερικό εμπόριο, παγκόσμια αγορά. Από τις τρεις πρώτες κατηγορίες εξετάζω τους οικονομικούς όρους ζωής των τριών μεγάλων τάξεων, στις οποίες διασπάται η σύγχρονη αστική κοινωνία˙ η συνάφεια των τριών άλλων κατηγοριών χτυπά στα μάτια.» [24] Οι έρευνες του Marx για το τότε σχεδιασμένο Δεύτερο Τετράδιο με το κεφάλαιο [Kapitel] που αφορούσε στο κεφάλαιο [Kapital], οδήγησαν σε δυό περαιτέρω μη επεξεργασμένες μορφές διατύπωσης της «Κριτικής…» του, έτσι που μόνο το 1867 εκδόθηκε ο πρώτος τόμος με το βιβλίο του «Κεφαλαίου», στο οποίο πραγματεύθηκε το προτσές παραγωγής (στο εργοστάσιο).

Αναγνώστες πήραν ξανά στα χέρια τους το έργο του Engels «Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία» και κατάλαβαν ότι ο Marx, για να ειπωθεί έτσι, έχει γράψει τη συνέχειά του. Ειδικά μετά την κυριαρχία της Παρισινής Κομμούνας το 1871, μίλησαν πολλοί ιδεολόγοι της κυρίαρχης τάξης. Ο γνωστός ιστορικός καθηγητής Heinrich von Sybel παρέπεμψε ρητά στις συνέπειες, όταν το 1872 «εξήγησε» σε δυό διαλέξεις τη μαρξική θεωρία: «Παραμένει», έτσι ανέφερε για το «Κεφάλαιο» του Marx, «μόνο ο δρόμος, […] να μεταβιβαστούν όλα τα μέσα εργασίας, η γη, τα εργαλεία και οι πρώτες ύλες στο σύνολό τους […], με άλλα λόγια να αρθεί η ατομική ιδιοκτησία. Σας επανέλαβα αυτή την ανάπτυξη σε όλη της τη συνάφεια για να σας κάνω παραστατικά την συνοπτικότητα, τη συνοχή και την ορθότητα αυτών. Αν παραδεχτεί κανείς την πρώτη πρόταση [η ανθρώπινη εργασία είναι η πηγή και το μέτρο της αξίας των εμπορευμάτων, Ε. Κ.], τότε είναι αδιανόητο το σταμάτημα των συνεπειών. Αλλά το είδαμε ήδη από πριν: η πρώτη πρόταση είναι εσφαλμένη.» [25]

«Το Κεφάλαιο» ήταν, για να ειπωθεί έτσι, το «αποφασιστικό σημείο» στην ιστορία επίδρασης του μαρξισμού γενικά. Από δω και στο εξής –λαμβάνοντας επίσης υπόψη και το «Αντι-Ντίρινγκ» (1878) του Engels- κατανοήθηκε από τους αντιπάλους τού επαναστατικού εργατικού κινήματος, ότι η στρατηγική και τακτική τού από το 1878 απαγορευμένου Σοσιαλιστικού Γερμανικού Εργατικού Κόμματος συναρτούνταν συστηματικά με την πολιτική οικονομία και τη νέα φιλοσοφική θεώρηση της ιστορίας της ανθρωπότητας από τους Marx και Engels.

Ο Marx δεν ήταν πλέον σε θέση να ολοκληρώσει και να εκδώσει ο ίδιος τα άλλα βιβλία του «Κεφαλαίου». Τις τελευταίες του παρατηρήσεις για το πρώτο βιβλίο τις σημείωσε λίγο πριν το θάνατό του το 1883 απέναντι στον διάσημο οικονομολόγο Adolph Wagner˙ και θα πρέπει να ληφθούν υπόψη ακόμη και σήμερα: «Αυτό που είναι “αφαίρεση [Abzug] από τον εργάτη”, αφαίρεση του δέρματός του κτλ, δεν είναι επινόηση. Στην παρουσίασή μου τώρα δεν αποτελεί “στη πραγματικότητα και κέρδος του κεφαλαίου”, “απλά μια αφαίρεση ή ‘ληστεία’ του εργάτη”. Παριστάνω, αντίστροφα, τον καπιταλιστή ως αναγκαίο στέλεχος της καπιταλιστικής παραγωγής [! Ε. Κ.] και δείχνω σε μεγάλο βαθμό, ότι αυτός δεν “αφαιρεί” μόνο ή “ληστεύει”, αλλά ότι εξαναγκάζει για παραγωγή υπεραξίας, δηλαδή βοηθά πρώτα στη δημιουργία αυτού που στοχεύει να αφαιρεθεί [26]˙ παραπέρα, δείχνω επίσης λεπτομερώς, ότι ακόμη κι όταν στην εμπορευματική ανταλλαγή ανταλλάσσονται μόνο ισοδύναμα, ο καπιταλιστής –στο βαθμό που πληρώνει στον εργάτη την πραγματική αξία της εργατικής του δύναμης- με όλο το Δίκαιο, δηλαδή το Δίκαιο που αντιστοιχεί σ’ αυτόν τον τρόπο παραγωγής, θα κέρδιζε την υπεραξία. Όμως όλα αυτά το “κεφαλαιουχικό κέρδος” δεν το μετατρέπουν σε “συστατικό” στοιχείο της αξίας, αποδεικνύει μόνο, ότι στην αξία που δεν “συνίσταται” από την εργασία του καπιταλιστή, υπάρχει ένα κομμάτι που μπορεί να το ιδιοποιηθεί “νόμιμα”, δηλαδή χωρίς να παραβιάσει το Δίκαιο [27] που αντιστοιχεί στην εμπορευματική ανταλλαγή.» [28]

Για να δοθεί μια γενική εικόνα του 2ου και του 3ου βιβλίου του «Κεφαλαίου», τα οποία εξέδωσε ο Engels το 1855 και το 1894, παραθέτουμε εδώ τον Engels (1894): «Αυτό το τρίτο βιβλίο του μαρξικού βασικού έργου αποτελεί την περάτωση του θεωρητικού μέρους. Το πρώτο βιβλίο πραγματευόταν το προτσές παραγωγής, το δεύτερο το προτσές κυκλοφορίας του κεφαλαίου. Αφότου εξετάστηκαν έτσι οι δυό κύριες λειτουργίες, στις οποίες δραστηριοποιείται το κεφάλαιο, καθεμιά ξεχωριστά στις συνθήκες τους, στην πορεία τους και στα αποτελέσματά τους, ο συγγραφέας μεταβαίνει στο τρίτο βιβλίο στην παρουσίαση της συνολικής πορείας του καπιταλιστικού προτσές κίνησης, των δυό φάσεων, της παραγωγής και της κυκλοφορίας, συμπεριλαμβάνοντας τα στοιχεία του. Στο πρώτο βιβλίο ανέπτυσσε το πώς παράγεται η υπεραξία, στο δεύτερο το πως αυτή πραγματοποιείται, ενώ στο τρίτο βιβλίο μας αποδεικνύει πως αυτή διανέμεται. Είναι ακριβώς η διάσπαση της υπεραξίας στις ξεχωριστές της υποδιαιρέσεις: βιομηχανικό κέρδος, εμπορικό κέρδος, τόκος, γαιοπρόσοδος και η ιδιοποίησή τους από διάφορους ενδιαφερόμενους, όπου η συνολική κίνηση του κεφαλαίου εμφανίζεται φανερά και ως αποφασιστική δύναμη στην επιφάνεια της κοινωνίας. Οι νόμοι αυτής της διάσπασης και της διανομής μεταξύ των βιομηχάνων, των εμπόρων, των χρηματεμπόρων, των πιστωτών, των κερδοσκόπων, των ιδιοκτητών γης, αποδεικνύονται εδώ λεπτομερώς από τον συγγραφέα…» [29]

Το 1905 και το 1906 ο Karl Kautsky εξέδωσε το 4ο βιβλίο του μαρξικού «Κεφαλαίου, τις «Θεωρίες για την υπεραξία», στο οποίο ο Marx από το 1861 έως το 1863 είχε καταγράψει την άνοδο, την κορύφωση και την παρακμή των αστικών οικονομικών αντιλήψεων σχετικά με τη δημιουργία της υπεραξίας [30].

Η μισθωτή εργασία με τη γένεση και την ανάπτυξη της αστικής τάξης είναι αναγκαία στη βιοτεχνία και/ή στη βιομηχανία και την αγροτική οικονομία. Τα κράτη ρυθμίζουν τόσο τις πολιτικές όσο και τις νομικές σχέσεις μεταξύ των κοινωνικών τάξεων και στρωμάτων μέσα στις χώρες και έχουν επίσης οικονομικές λειτουργίες στο διεθνές εμπόριο (νόμους για τα μέτρα, νομίσματα, δασμούς, εμπορικές συμφωνίες κτλ). Καμιά χώρα δεν διαθέτει όλες τις πρώτες ύλες για την παραγωγή των συνθηκών ύπαρξης του πληθυσμού της. Η καθημερινή πρακτική του ανταγωνισμού στο παγκόσμιο εμπόριο αναπτύσσει την παγκόσμια αγορά. Φαίνεται επίσης ή, ακριβώς σήμερα, το γεγονός στο οποίο επεσήμαναν ο Engels και ο Marx ήδη από το 1846: Με την ανάπτυξη της παραγωγής «η ιστορία γίνεται παγκόσμια ιστορία» [31].

Αν κάποιος αλαζόνας ή υπερέξυπνος βρίσκει ψεγάδια, ότι ο Marx από το μεγάλο ερευνητικό του πρόγραμμα εξέδωσε μόνο τον πρώτο τόμο του «Κεφαλαίου», ας αναλογιστεί: «Όταν η λιονταρίνα του μύθου χλευάστηκε από μια γάτα επειδή γέννησε ένα μικρό και όχι μισή ντουζίνα, είπε περήφανα: μόνο ένα, αλλά λιοντάρι.» [32]
_______

Υποσημειώσεις

MEW = Marx-Engels-Werke (Έργα των Μαρξ-Ένγκελς)

[1] Karl Marx/Friedrich Engels: Werke, Dietz-Verlag, Berlin 1956 σσ. (επόμενα: MEW), τόμ 1, σ. 464

[2] Ό.π., σ. 468

[3] Ό.π., σ. 475 σ.

[4] Ό.π., σ. 480 (υπογραμμίσεις: E. K.)

[5] Ό.π., σ. 499

[6] Ό.π, σ. 508 (υπογραμμίσεις: E. K.)

[7] Ό.π., σ. 541

[8] Ό.π., σ. 391

[9] MEW, τόμ. 27, σ. 669, σημείωση 365

[10] MEW, τόμ. 40 (= Συμπληρωματικός τόμος, Γραπτά μέχρι το 1844, Μέρος I), σ. 465–588

[11] Βλ. ό.π., φωτοτυπία σ. 496

[12] Βλ. MEW, τόμ. 2, σ. 225–506

[13] Ό.π., σ. 232

[14] Σύγκρ. Marx: Das Kapital, τόμ. 1. «Arbeitsprozess». Στο: MEW, τόμ 23, σ. 192–200

[15] MEW, τόμ. 23, σ. 192

[16] MEW, τόμ. 3, σ. 35

[17] Ό.π., σ. 20 σ.

[18] Βλ. ό.π., σ. 36

[19] Der Bund der Kommunisten. Dokumente und Materialien, τόμ. 1, Dietz-Verlag, Berlin 1970, σ. 470–475

[20] Βλ. MEW, τόμ. 4, σ. 361–380

[21] MEW, τόμ. 4, σ. 464

[22] Βλ. Marx an Engels, 8.10.1858. Στο: MEW, τόμ. 29, σ. 360

[23] Βλ. MEW, τόμ. 13, σ. 3–160

[24] MEW, τόμ. 13, σ. 7

[25] H. von Sybel, a. a. O., Αρ. 90 της 3. 3. 1872, 1ο Φύλλο

[26] Για τη λειτουργία του καπιταλιστή στο προτσές παραγωγής βλ. Karl Marx: Das Kapital. τόμ 1. Στο: MEW 23, σ. 199 σ., 207 σ., 328, 349–352, 617–620

[27] Βλ. Karl Marx: Kritik des Gothaer Programms 1875. Στο: MEW 19, σ. 18, 20 σ.

[28] MEW, τόμ. 19, σ. 359 σ.

[29] Από την αγγελία του εκδότη Otto Meißner που συντάχθηκε από τον Engels στο «Börsenblatt für den deutschen Buchhandel …» Leipzig, Αρ. 265, 14. Νοέμβριος 1894. σ. 7208 f.

[30] Βλ. MEW, τόμ. 26.1-26.3

[31] Marx/Engels: Die deutsche Ideologie. Στο: MEW, τόμ. 3, σ. 45

[32] Wilhelm Liebknecht: Karl Marx zum Gedächtnis. Στο: Mohr und General. Erinnerungen an Marx und Engels, Dietz-Verlag, Berlin 1961, σ. 34


Πηγή: Ιστοσελίδα του Γερμανικού ΚΚ, 13.09.2017

Μετάφραση: Παναγιώτης Γαβάνας

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.