Τετάρτη, 14 Μαρτίου 2018

Ηλεκτρονικός υπολογιστής και διαδίκτυο

Μια κριτική ανάλυση

Οι συνδεδεμένοι με το διαδίκτυο ηλεκτρονικοί υπολογιστές αποτελούν εδώ και πολύ καιρό συστατικό στοιχείο σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Οι αρνητικές συνέπειες που είναι ποικίλες, μέχρι σήμερα έχουν ληφθεί πολύ λίγο υπόψη. Στο κείμενο που ακολουθεί αναλύονται συμπυκνωμένα ορισμένες από αυτές, όπως: το πρόβλημα της παρακολούθησης, η μορφοποίηση της καθημερινής συμπεριφοράς, το προτσές ευθυγράμμισης της σκέψης, οι επιπτώσεις στον κόσμο της εργασίας καθώς και αυτές της ηλεκτρονικής μάθησης (e-learning) στους μαθητές. Να επισημάνουμε εδώ, ότι ο συγγραφέας, γνωστός μαρξιστής κοινωνιολόγος με πλούσιο συγγραφικό έργο, ασχολείται με το συγκεκριμένο θέμα εδώ και πολλά χρόνια, ενώ πέρυσι εκδόθηκε και βιβλίο του με τίτλο «Κριτική του ηλεκτρονικού υπολογιστή». Μελλοντικά, αν μας δοθεί η δυνατότητα (από άποψης χρόνου), θα προσπαθήσουμε να μεταφράσουμε ορισμένες ενότητες από αυτό το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο (ΠΓ).

του Werner Seppmann

Ειδήσεις σχετικά με μαζικές επιθέσεις χάκερ που έχουν εγκληματικό υπόβαθρο, βγήκαν στην επιφάνεια στα μέσα Μαΐου [2017] όταν στα μέσα ενημέρωσης σμήνη ολόκληρα από ειδικούς στην τεχνολογία πληροφοριών εξέφρασαν την άποψή τους, τονίζοντας μεν τη σοβαρότητα του γεγονότος, ταυτόχρονα όμως σχετικοποίησαν τους κινδύνους: Κατά τη γνώμη τους, με μια επαρκή ψηφιακή «δομή ασφαλείας» που θα πρέπει να δημιουργηθεί, αυτό ήταν το ομοιόμορφο credo [πιστεύω] τους, τέτοιου είδους προβλήματα μπορούν να τεθούν «υπό έλεγχο».

Πρόκειται για αντιλήψεις, οι οποίες γίνονται μεν ευχαρίστως εύκολα πιστευτές, δεν αποτελούν όμως έκφραση εμπειρογνωμοσύνης αλλά βασικό συστατικό στοιχείο ενός ολόκληρου συστήματος από ψέματα ενός συμπλέγματος της τεχνολογίας πληροφοριών˙ επειδή δεν υπάρχει «ασφάλεια στο διαδίκτυο». Όλα αυτά που προγραμματίζονται και μεταδίδονται ηλεκτρονικά μπορούν να κατασκοπευτούν, και όλα αυτά που μπορούν να κρυπτογραφηθούν μπορούν επίσης να «χακαριστούν». Όποιος κάνει λόγο για δυνατότητα αποτελεσματικής «ασφάλειας στο διαδίκτυο» είτε είναι ηλίθιος, αφελής, είτε ψεύτης.

Το ότι οι ισχυρισμοί σχετικά με τη δυνατότητα μιας ευρείας «ασφάλειας δεδομένων» γίνονται γενικά αποδεκτοί, αποτελεί μια παραπέρα ένδειξη του γεγονότος ότι η οπτική γωνία των πολυεθνικών επιχειρήσεων της τεχνολογίας πληροφοριών επικρατεί στις κοινωνικές αντιλήψεις σχετικά με τον ηλεκτρονικό υπολογιστή (Η/Υ) και το διαδίκτυο. Διαδεδομένες είναι μορφές συζήτησης και συνθήματα που αντικατοπτρίζουν τα συμφέροντα και τις προσπάθειες μονοπωλισμού. Τα ιδεολογικά κατασκευάσματα για τους Η/Υ περί αποκεντρωμένου και δημοκρατικού χαρακτήρα του «διαδικτύου» είναι διαδεδομένα μέχρι και μέσα στους κύκλους της αριστεράς, ενώ στη πραγματικότητα πρόκειται για ένα σύστημα συγκεντροποίησης, ελέγχου και κατασκοπίας [δεδομένων] πρωτοφανές στην ιστορία, καθώς και αυξανόμενης καθημερινής χειραγώγησης και μορφοποίησης της συμπεριφοράς.

Οι μηχανισμοί με τους οποίους επιβάλλονται αντιλήψεις που αποτυπώνουν τέτοια συμφέροντα, είναι εκπληκτικά απλοί: Εκτός από ολόκληρα σμήνη «ειδικών στη ψηφιοποίηση», οι οποίοι υποστηρίζουν τα συμφέροντα της βιομηχανίας Η/Υ και του διαδικτύου, που είναι εκπρόσωποι σε πολλά φόρα του διαδικτύου και εμφανίζονται σαν «ειδικοί της τεχνολογίας πληροφοριών» στα μέσα ενημέρωσης και σε συνέδρια που αφορούν στους Η/Υ, παίζουν επίσης έναν αυξανόμενο ρόλο και οι πρωτοβουλίες άμεσης επιρροής: Πέρυσι [2017] η Google ανήγγειλε μια επένδυση 150 δισεκατομμυρίων ευρώ για τη σύναψη «συμφωνιών συνεργασίας» με κορυφαίες επιχειρήσεις μέσων ενημέρωσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι συνέπειες ήταν ορατές ήδη μετά από σύντομο χρονικό διάστημα: Ακόμη και στα «ποιοτικά μέσα ενημέρωσης» της Γερμανίας, στις εφημερίδες Die Zeit, FAZ (Frankfurter Allgemeine Zeitung), στην Süddeutsche Zeitung ή στον Spiegel, που έπαιζαν για μεγάλο διάστημα σημαντικό ρόλο στη διαφώτιση σχετικά με τις αρνητικές πλευρές της ψηφιοποίησης, εμφανίζονται στο μεταξύ άρθρα με μια συχνά αξιολύπητη εξύμνηση σχετικά με τις «ευεργετικές επιδράσεις» της τεχνολογίας πληροφοριών με ταυτόχρονη μείωση της σημασίας των αρνητικών τους πλευρών.


Παρακολούθηση και διάθεση

Παρ’ όλο που στο μεταξύ ο Η/Υ και το διαδίκτυο επηρεάζουν σχεδόν όλους τους τομείς της ζωής, μάλιστα σφραγίζουν όχι λίγους απ’ αυτούς, βρισκόμαστε μόνο στην αρχή μιας εξέλιξης, στην οποία πολλοί από τους θετικούς χαρακτηρισμούς που συνόδευσαν τον θρίαμβο της τεχνολογίας πληροφοριών, τίθενται κατηγορηματικά υπό αμφισβήτηση. Παρά τον αυξανόμενο σκεπτικισμό εν όψει της γενικά γνωστής παρακολούθησης από την περίοδο των αποκαλύψεων του Edward Snowden, εξακολουθεί ακόμη να είναι ευρέως διαδεδομένη μια θετική εικόνα για τον Η/Υ: [Κατ’ αυτή την άποψη] ο Η/Υ πρέπει να διευκολύνει την εργασία και να συμβάλλει αποτελεσματικότερα στην οργάνωση των κοινωνικο-οικονομικών προτσές, να αξιοποιηθεί ένα αφάνταστα ευρύ φάσμα γνώσεων και, κυρίως, να δυναμώσει τα προτσές επικοινωνιών που υπερβαίνουν τα γεωγραφικά και κοινωνικά σύνορα.

Αναμφισβήτητα, η κομπιουτεροποίηση προσφέρει πολλά πλεονεκτήματα στη καθημερινή ζωή. Και είναι επίσης προφανές ότι μέσω της διαδικτυακής επικοινωνίας καθίστανται δυνατές νέες μορφές συνεργασίας. Ωστόσο, τα κοινωνικά και πολιτισμικά αποτελέσματα της χρήσης της τεχνολογίας πληροφοριών συχνά είναι αμφισβητήσιμα ή τουλάχιστον αμφιλεγόμενα. Αποτελεί καθημερινή εμπειρία με το διαδίκτυο, το ότι (συχνά μικρά) πλεονεκτήματα συνδέονται με (εν μέρει σημαντικά) μειονεκτήματα: Μπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει «δωρεάν υπηρεσίες» - και, εν τούτοις, να πληρώσει με παραίτησή του από την αυτονομία στην πληροφόρηση και να εκτεθεί στους μηχανισμούς καταγραφής και επηρεασμού. Όποιος πληροφορείται «δωρεάν» στο διαδίκτυο, πληρώνει υψηλή τιμή με τα προσωπικά του στοιχεία. Άλλωστε, κανείς δε μπορεί πλέον να ελέγξει την κυκλοφορία του στο σύστημα Big Data [Μεγάλων Δεδομένων].

Όποιος για παράδειγμα παίρνει πληροφορίες από την Google σχετικά με μια ασθένεια για ρευματισμούς, με μεγάλη πιθανότητα θα κατηγοριοποιηθεί σε ένα αρχείο υποθετικής ασθένειας ως ρευματικός. Και μια αναζήτηση στο διαδίκτυο σχετικά με ψυχικές ενοχλήσεις –με ανυπολόγιστες συνέπειες- αρκεί για να ταξινομηθεί σαν ψυχικά ασταθής. Η ηλεκτρονική «ταυτότητα» ακολουθεί κάποιον σαν μια απειλητική σκιά. Και κανείς δε ξέρει ποιοι ισχυρισμοί είναι εγγεγραμμένοι σ’ αυτήν.

Ακόμη και αυτά τα λίγα παραδείγματα κάνουν σαφές, με ποια κανονικότητα συνδέονται τα ατομικά πλεονεκτήματα της χρήσης του διαδικτύου με τα μειονεκτήματα. Αλλά η στο μεταξύ αδιάλειπτη καταγραφή όλων των δραστηριοτήτων στο διαδίκτυο και οι διαδικασίες αξιολόγησης, οι μέθοδοι ταξινόμησης και οι διαδικασίες επηρεασμού που οικοδομούνται πάνω σ’ αυτές τις δραστηριότητες, αποτελούν μόνο την κορυφή του παγόβουνου. Γιατί εντυπωσιακότερο από το σύστημα της απαλλοτρίωσης δεδομένων και της ψηφιοποίησης «υπολογισμών» των χρηστών, είναι οι κοινωνικές και πολιτισμικές συνέπειες των προτσές ψηφιοποίησης, στα οποία περιλαμβάνονται μια τάση για επιφανειακότητα και πίστη στα δεδομένα, μια σερνόμενη απώλεια της πραγματικότητας, μια μορφοποίηση και οργανοποίηση της σκέψης, αλλά και μια διευρυνόμενη διάθεση του εαυτού σε ξένους. Από αυτές τις πτυχές, οι οποίες συχνά έχουν έναν αντιπολιτισμικό και κοινωνικά καταστρεπτικό χαρακτήρα, θα εξετάσουμε στη συνέχεια ορισμένες από αυτές, για τις οποίες έγινε λόγος, βάσει παραδειγμάτων.


Μορφοποίηση της καθημερινής συμπεριφοράς

Όταν εξετάσουμε με κριτικό πνεύμα τα προτσές ψηφιοποίησης, τότε παρατηρούμε ήδη στο άμεσο επίπεδο της αντίληψης, τη δύναμη με την οποία ο Η/Υ και το διαδίκτυο επηρεάζουν τη καθημερινή ζωή οι εξαναγκασμοί και οι τυποποιήσεις που προκύπτουν απ’ αυτούς. Έτσι, με τη βοήθεια των Η/Υ σε συνδυασμό με τα κινητά μέσα επικοινωνίας, έχει επιβληθεί σε πολλούς τομείς ένας ρυθμός εχθρικός προς τη ζωή, ο οποίος αντιστοιχεί σε μια εντατικοποιημένη δυναμική αναπαραγωγής της οικονομικής ζωής. Διατυπωμένο συμπυκνωμένα: Ο νεοφιλελευθερισμός και η τεχνολογία πληροφοριών έχουν γίνει σχεδόν μια αξεχώριστη ενότητα.

Άμεσες συνέπειες αυτών των προτσές είναι ο εξαναγκασμός για επιταχυνόμενες αντιδράσεις και μια «πολυ-λειτουργική» συμπεριφορά: Όλο και περισσότερα πράγματα πρέπει να τηρούνται ταυτόχρονα ή ακόμη και να διεκπεραιώνονται. Διαρκώς αυξάνει επίσης και ο αριθμός εκείνων που πουλούν την εργατική τους δύναμη, οι οποίοι πρέπει συνεχώς να είναι διαθέσιμοι, η ζωή των οποίων κατακερματίζεται από τα Smartphones και το διαδίκτυο. Με μια άμεση έννοια, η προσοχή και ο τρόπος αντίδρασής τους καθορίζονται από άλλους και συγχρονίζονται με τη συνεχή λειτουργία των διεθνοποιημένων προτσές παραγωγής και κυκλοφορίας: Αξιωματικά, υποτάσσονται σ’ έναν συνεχή λειτουργισμό: Λαμβάνει χώρα ένας «εποικισμός όλων των κοινωνικών σχέσεων», όπως γράφει ο Michael Betancourt στο «The Critique of Digital Capitalism» (2010).

Ένα άλλο χαρακτηριστικό της ψηφιακής αποτύπωσης στις καθημερινές και εργασιακές σχέσεις είναι ότι τα πραγματικά συμφέροντα, που αποτελούν τη βάση αυτών των απαράδεκτων απαιτήσεων, παραμένουν κρυμμένα πίσω από το προσωπείο του εξαναγκασμού των πραγμάτων. Το γεγονός ότι η πλειοψηφία συμβιβάζεται με μια τέτοια κυνική «λογική πραγμάτων», αποτελεί έκφραση του τρόπου επίδρασης μιας νέας μορφής μιας τεχνολογικά διεγερθείσας ετοιμότητας για υποταγή. Κυρίαρχη είναι μια στάση συμφωνίας ως έκφραση ψευδούς συνείδησης, όπως αυτή περιγράφτηκε από τον Theodor W. Adorno στο [κείμενό του] «Ρεζουμέ σχετικά με τη βιομηχανία της κουλτούρας» (1963) ως συνέπεια της ιδεολογικής επίδρασης του πολιτιστικού-βιομηχανικού συμπλέγματος: «Πρέπει να συμβιβαστείς, χωρίς [κάποια] πληροφόρηση σε που˙ να συμβιβαστείς σ’ αυτό που ούτως ή άλλως είναι, και σ’ αυτό που όλοι σκέφτονται ούτως ή άλλως ως αντανάκλαση της δύναμης και της πανταχού παρουσίας του».

Δεν είναι λιγότερο προβληματικές οι επιδράσεις του συστήματος των λεγόμενων κοινωνικών μέσων ενημέρωσης. Ήδη, ο γενικά αποδεκτός ισχυρισμός ότι η χρήση τους εντείνει τις κοινωνικές επαφές και ότι γίνεται υπέρβαση των «φραγμών στην επικοινωνία», δείχνουν ότι, ακριβώς, τα ψηφιακά δίκτυα επικοινωνίας δεν οδηγούν σε καμιά περίπτωση σε περισσότερες και καλύτερες επαφές, αλλά πολύ συχνά οδηγούν στην κοινωνική απομόνωση και σε επιφανειακές σχέσεις. Θα μπορούσε μήπως να γίνει και διαφορετικά με τις αναγωγικές μορφές επικοινωνίας; Παρ’ όλα αυτά η συμμετοχή σε τέτοιες δραστηριότητες του διαδικτύου έχει γίνει υποχρεωτική άσκηση: Όποιος αρνείται την ψηφιακή παρουσία διατρέχει τον κίνδυνο να απομονωθεί.

Πιο φανερή όμως απ’ την εκδηλωμένη κατάπτωση της «επικοινωνιακής κουλτούρας» είναι τα μέσα με τα οποία η βιομηχανία της τεχνολογίας πληροφοριών διεγείρει τη συχνά μανιώδη χρήση των Smartphones που μεταλλάσσονται σε υπολογιστές τσέπης: Χρησιμοποιούνται προγράμματα χρήσης τα οποία προκαλούν εθιστικές συμπεριφορές. Είναι οργανωμένα σύμφωνα με όλους τους κανόνες της ψυχολογίας επηρεασμού με τέτοιο τρόπο, που παραβιάζουν τις ορθολογικές αρχές λήψης αποφάσεων. Οι χρήστες ενθαρρύνονται για μια συνεχή δραστηριότητα στο διαδίκτυο μέσω διέγερσης βιοχημικών προτσές τα οποία προκαλούν «αισθήματα ευτυχίας».


Προτσές ευθυγράμμισης

Όλο και πιο καθαρά φαίνεται επίσης και η ιδιότητα των «κοινωνικών μέσων ενημέρωσης» ως διανοητικών μηχανισμών ευθυγράμμισης. Αυτά καταφέρνουν να ενισχύεται ακόμη περισσότερο μια διαδεδομένη ετοιμότητα προσχώρησης στις απόψεις της πλειοψηφίας και στις [επικρατούσες] τάσεις αντιλήψεων. Μέσα στο «δίκτυο επικοινωνίας» του προσανατολίζεται κανείς σ’ αυτό που έχει «παρουσιαστεί» και στον τρόπο με τον οποίο τοποθετούνται οι άλλοι στο διαδίκτυο. [Έτσι], υποτάσσεται κανείς στις επικρατούσες τάσεις, ώστε να μην περιθωριοποιηθεί. Συνήθως μέσω αυτών των προτύπων αντίδρασης ενισχύονται οι επικρατούσες ιδεολογικές θέσεις και οι έντονες πλάνες της συνείδησης στην καθημερινότητα. Φυσικά, υπάρχουν επίσης κριτικές και ανατρεπτικές θέσεις στο διαδίκτυο. Ωστόσο, αυτές δεν είναι μόνο μειοψηφικές, αλλά βρίσκονται και σε θέσεις άμυνας. Στην προσαρμοσμένη, κυρίως όμως στην αντιδραστική σκέψη, αρκούν συνθήματα για να βοηθήσουν στην επιβολή τους. Σ’ αυτή τη σκέψη αντιστοιχεί η αναγωγική μορφή επικοινωνίας μέσω διαδικτύου, επειδή σε επίπεδο καφενείου μπορούν να διατυπωθούν ιδιαίτερα δεξιά συνθήματα και ρατσιστικές συκοφαντίες.

Ωστόσο, το να αντιδράσει κανείς κατάλληλα με προοδευτική τάση είναι δύσκολο, επειδή η επιχειρηματολογία που βασίζεται στη λογική, τις περισσότερες φορές δε μπορεί να λάβει χώρα εκτενώς. Γι’ αυτό με τα αναγωγικά «στάνταρ» της «επικοινωνίας μέσω διαδικτύου» είναι δύσκολο να ενισχυθούν εναλλακτικές ανησυχίες [που έχει κάποιος]. Δεν πρέπει να υποτιμηθεί ότι οι επιτυχίες κινητοποίησης του δεξιού λαϊκισμού προκύπτουν από την έντονη χρήση των αναγωγικών μορφών έκφρασης στα «μέσα κοινωνικής ενημέρωσης».

Η κυρίαρχη σκέψη πολλαπλασιάζεται και ενισχύεται επίσης μέσω της επιλογής και παρουσίασης πληροφοριών σε βασικές πύλες αναζήτησης και ειδήσεων. Η εξειδικευμένη στο διαδίκτυο παροχή γνώσης, για την οποία συμβολικά υπάρχει το όνομα Google, είναι από μόνη της προβληματική επειδή συνδέεται με απώλεια ελέγχου σχετικά με τις πληροφορίες, γιατί οι διαδικασίες σχηματισμού που αποτελούν τη βάση τους και το υπόβαθρο (συμφερόντων) τους, κατά κανόνα δεν είναι κατανοητά ούτε καν εν μέρει στους χρήστες.

Στο μεταξύ είναι γνωστό, ότι η σειρά των αποτελεσμάτων αναζήτησης [στο διαδίκτυο] επηρεάζει τους πολιτικούς προσανατολισμούς. Τα προγράμματα (αλγόριθμοι), τα οποία έχουν ως βάση τα αποτελέσματα αναζήτησης, ενισχύουν τις απόψεις πλειοψηφιών και εκτοπίζουν αυτές των μειοψηφιών, επειδή ως αποτέλεσμα παρουσιάζεται αυτό που πριν παρουσίαζε μεγάλο ενδιαφέρον, δηλαδή αυτό που τις περισσότερες φορές είναι σφραγισμένο από την επιρροή των μέσων ενημέρωσης.

Σ’ αυτά προστίθεται ότι οι περισσότεροι χρήστες κατά κανόνα λαμβάνουν υπόψη μόνο τις δυο πρώτες καταχωρήσεις (οι οποίες τις περισσότερες φορές αποτελούν εμπορικές συνδέσεις). Κάτι που αξιοποιείται συστηματικά. Αυτό από μόνο του αποτρέπει στο να μπορούν να γίνουν ηγεμονικές οι τάσεις προοδευτικών απόψεων. Συνεπώς, δεν είναι καν αναγκαίο να παραποιούνται και/ή να διαστρεβλώνονται τα περιεχόμενα ή να διαδίδονται αβάσιμοι ισχυρισμοί (ο βαθμός που συμβαίνει αυτό, αποτελεί από μόνο του ξεχωριστό θέμα). Πολύ περισσότερο, αρκεί να τίθενται στο προσκήνιο συγκεκριμένες αντιλήψεις και να αγνοούνται εναλλακτικοί προσανατολισμοί. Μια συνέπεια αυτού του πληροφοριακού ιμπεριαλισμού είναι η προοδευτική παρακμή μιας κριτικής σχέσης με την πραγματικότητα. Γνώση που παρέχεται μέσω διαδικτύου γίνεται όλο και περισσότερο πιστευτή.

Παραπέρα, με τη χρήση του Η/Υ διεγείρονται νευρωνικές διαδικασίες παλινδρόμησης: Η ικανότητα για συγκέντρωση και διάκριση, αλλά και η αναγνώριση συναφειών και σχέσεων επηρεασμού μειώνεται δομικά. Είναι κάτι περισσότερο από προκλητική ρητορική όταν ο αμερικανός συγγραφέας Nicholas Carr θέτει το ερώτημα, ως αποτέλεσμα της αυτοπαρατήρησής του, αν «η Google μάς [κάνει] ηλιθίους»;: «Τα τελευταία χρόνια είχα ένα δυσάρεστο συναίσθημα, ότι κάτι ή κάποιος παίζει με τον εγκέφαλό μου, ότι μετασκευάζει τη νευρωνική αρχιτεκτονική του, ότι επαναπρογραμματίζει διαφορετικά τη μνήμη μου. Δε σκέφτομαι πλέον όπως συνήθιζα να σκέφτομαι» («Ποιος είμαι, όταν είμαι συνδεδεμένος online… και τι κάνει αυτό το διάστημα ο εγκέφαλός μου; Πως το διαδίκτυο αλλάζει τη σκέψη μας», 2010).


Ηλεκτρονικός υπολογιστής και κόσμος της εργασίας

Στο μεταξύ έχουμε να κάνουμε με μια εντεινόμενη διείσδυση σε όλες σχεδόν τις σφαίρες ζωής αναφορικά με τους ψηφιακούς μηχανισμούς επιρροής και διάθεσης – με σοβαρές συνέπειες στο κόσμο της εργασίας. Η ψηφιοποίηση εκεί έχει προχωρήσει αρκετά, οι θετικές επιδράσεις, όμως, για τις οποίες κάνουν λόγο οι εκπρόσωποι της βιομηχανίας λογισμικού και, κατά εκπληκτικό τρόπο, ορισμένα επίσης στελέχη των συνδικάτων, είναι ελάχιστες. Από πλευράς συνδικάτων γίνεται μεν λόγος και περί κινδύνων για τους εργαζόμενους (πάντως οι φωνές αυτές το τελευταίο διάστημα αυξάνουν), ταυτόχρονα, όμως, τονίζονται οι δήθεν «ευκαιρίες από την ψηφιοποίηση» - κι εδώ δημιουργείται η εντύπωση ότι τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα βρίσκονται τουλάχιστον σε ισορροπία. Η εκτίμηση όμως αυτή έχει πολύ λίγη σχέση με την πραγματικότητα του βιομηχανικού συστήματος, επειδή ο Η/Υ αποτελεί όργανο αποτελεσματικού ελέγχου, αυξάνοντας τη διάλυση δομών της εργασίας και στοχεύοντας στην παρόρμηση για απόδοση: Η σημασία του Η/Υ αυξάνεται κατά τη «διαχείριση των εργαζομένων» και κατά τη «συμπύκνωση» της εργασίας. Όσοι εργάζονται κυρίως σε ψηφιακά περιβάλλοντα παραπονούνται συχνότερα για την πίεση χρόνου, για αυξημένο έλεγχο και μεγαλύτερη εντατικότητα της εργασίας, για κατακερματισμό των εργασιακών διαδικασιών σε σύγκριση με τους μισθωτούς που κάνουν μικρότερη χρήση του Η/Υ.

Στη πραγματικότητα δε μπορεί ούτε να γίνει λόγος περί τάσης για «ανανέωση των βιομηχανικών σχέσεων» σε συμμετοχική βάση, όπως μπορεί να διαβάσει κανείς πολλές φορές σε δημοσιεύσεις της «έρευνας εργασίας», ούτε μπορεί να συμμεριστεί κανείς την αισιοδοξία της αντιπροέδρου του συνδικάτου μετάλλου (IG-Metall), Christiane Benner –υπεύθυνη, μεταξύ άλλων, για τις «τεχνολογικές καινοτομίες»-, η οποία κάνει λόγο περί διαμορφωτικής επιρροής των συνδικάτων πάνω στις «σημαντικές αλλαγές» της ψηφιοποίησης του κόσμου της εργασίας. Γιατί ποια είναι η πραγματικότητα στις επιχειρήσεις –στα ταμεία των σούπερ μάρκετ ή στην ελεγχόμενη από τους Η/Υ εντατικοποίηση της εργασίας στα κέντρα διαχείρισης υλικού; Κάθε κίνηση των γυναικών που εργάζονται στα ταμεία καταγράφεται και οι αποθηκάριοι φέρουν στο σώμα τους Η/Υ οι οποίοι καταχωρούν κάθε κίνηση των χεριών, παρακολουθούν το βαθμό απόδοσης και καθορίζουν κάθε εργασιακό βήμα.

Μια τέτοια τάση για εντατικό έλεγχο και οργανωτικό κατακερματισμό της εργασίας μέσω της χρήσης ηλεκτρονικών συστημάτων διεύθυνσης, έγινε αισθητή ήδη από τη δεκαετία του 1970 στα γραφεία. Μέσω δόμησης της εργασίας με τη βοήθεια της λειτουργικής λογικής των Η/Υ περιορίστηκαν τα ατομικά περιθώρια δράσης και στους τομείς τής άλλοτε «εξειδικευμένης απασχόλησης» και καθορίστηκε επίσης ο ρυθμός εργασίας: Οι «πνευματικές μηχανές» καθορίζουν το ρυθμό εργασίας και τη δομή δράσης με τέτοιο τρόπο, όπως αυτό συνέβαινε παλιότερα στη γραμμή συναρμολόγησης. Σήμερα η βιομηχανοποίηση της πνευματικής εργασίας βρίσκεται μπροστά σ’ ένα νέο αναπτυξιακό άλμα.


Όρια της ηλεκτρονικής μάθησης

Ο ρόλος των Η/Υ και του διαδικτύου ως εκπαιδευτικών μέσων είναι επίσης αμφίβολος, παρ’ όλο που πολλοί γονείς θέλουν «το καλύτερο» για τα παιδιά τους, ελπίζοντας ότι μια πρόωρη χρήση του Η/Υ ως μηχανή μάθησης θα βελτίωνε τις σχολικές επιδόσεις τους και, επομένως, τη θέση τους στον αγώνα για κοινωνικό status. Σε πολλές όμως παραλλαγές της «παιδαγωγικής» των Η/Υ (η οποία συνήθως είναι δομημένη με βάση τα κριτήρια του προγραμματισμού και όχι τους κανόνες της διδακτικής), διαπιστώνεται το αντίθετο: Εμποδίζεται η νοητική ανάπτυξη και διαταράσσονται τα συναισθηματικά προτσές.

Τα αποτελέσματα διαφόρων μελετών μιλούν μια σαφή γλώσσα: Σε σύγκριση με τα παιδιά, τα οποία χρησιμοποιούν επιλεκτικά και εν μέρει τους Η/Υ ως μαθησιακό μέσο, οι μαθητές με εντατική χρήση Η/Υ αξιολογούνται αρνητικά σε όλα τα σχετικά πεδία. Για παιδιά τα οποία είναι αδιακρίτως εκτεθειμένα στην ηλεκτρονική μάθηση (e-learning), διαπιστώνεται, για παράδειγμα, ένα μικρότερο βάθος στην επεξεργασία της μαθησιακής ύλης. Πολύ πιο σημαντικό όμως είναι ότι κατά την ανάγνωση από Tablets ενεργοποιούνται λιγότεροι πόροι φαντασίας. Και επειδή δεν παράγονται ειδικές συνδέσεις στον εγκέφαλο, επιτυγχάνεται απλά ένα μικρότερο βάθος στην επεξεργασία και η «γνώση» παραμένει επιφανειακή.

Σ’ αυτά προστίθεται ότι οι μαθητές ενθαρρύνονται να χρησιμοποιούν για το γράψιμο εκθέσεων εκείνο τον ακρωτηριασμένο τρόπο έκφρασης, τον οποίο έχουν αφομοιώσει από τα «κοινωνικά μέσα ενημέρωσης». Συνεπεία των αμφισβητήσιμων αποτελεσμάτων της «παιδαγωγικής των Η/Υ» έχουν ήδη αρθεί ξανά στις ΗΠΑ οι πρώτες «τάξεις που χρησιμοποιούν Tablets». Στη Νορβηγία επίσης πέρυσι [2017] σταμάτησε μετά από μόλις τρεις μήνες μια πρωτοβουλία σε όλη την επικράτεια για τον εξοπλισμό των σχολείων με Η/Υ.

Με αυτές τις απαραιτήτως σύντομες επισημάνσεις, μπορεί να διαφανεί κάπως περισσότερο, ότι με το σημερινό τρόπο χρήσης του Η/Υ πρόκειται για συμβολή του στην οργάνωση της αυτοκαταστροφικής μορφής κοινωνικοποίησης του ύστερου καπιταλισμού. Πρέπει όμως να αναφερθεί επίσης ότι υπάρχουν ασφαλώς χειραφετητικά δυναμικά των νέων τεχνολογιών, τα οποία, ωστόσο, μέσω των κυρίαρχων τρόπων χρήσης και επίδρασης, δεν είναι προσιτά. Εδώ και καιρό είναι φανερό ότι δεν υπάρχει πλέον εναλλακτική απέναντι στην τεχνολογία των Η/Υ: Κάθε κριτική σ’ αυτήν έχει την επιφύλαξη ότι η άρνησή της θα είχε ως αποτέλεσμα τη στασιμότητα των κοινωνικο-πολιτισμικών διαδικασιών αναπαραγωγής, καθώς η τεχνολογία πληροφοριών έχει γίνει στο μεταξύ απαραίτητο στοιχείο της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής υποδομής. Αλλά ακριβώς γι’ αυτό είναι αναγκαίο να κατονομαστούν απερίφραστα το προβληματικό και αυτό που αξίζει να του γίνει κριτική στα προτσές ψηφιοποίησης –και μάλιστα ακριβώς τότε, όταν πρέπει να σταθμιστεί το ποιοι εναλλακτικοί και χειραφετητικοί τρόποι χρήσης του Η/Υ είναι γενικά νοητοί. Με ατεκμηρίωτες αντιλήψεις περί ρύθμισης και μη ρεαλιστικών αιτημάτων περί συμμετοχής, δε μπορούν πάντως να γίνουν πολλά πράγματα.


Πηγή: junge Welt, 30.05.2017

Μετάφραση: Παναγιώτης Γαβάνας

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.