Δευτέρα, 9 Ιουλίου 2018

Τόπος ελπίδας


Γιατί η Αφρική ενσαρκώνει το γενικό

του Achille Mbembe

Πριν από μερικές ημέρες, ο εν ενεργεία πρόεδρος των ΗΠΑ είπε ότι η Αφρική μαζί με τη Αϊτή και το Ελ Σαλβαδόρ ανήκουν στις «χώρες απόπατους» αυτού του κόσμου[1]. Δε θα ‘θελα σε καμιά περίπτωση να το δραματοποιήσω, αλλά πρέπει να εκπλήσσεται κανείς για τη δύναμη της απανθρωπιάς που έχει μια τέτοια δήλωση, ιδιαίτερα όταν προέρχεται από έναν άνδρα που είναι τόσο ισχυρός και ο ίδιος κινδυνεύει να βγάλει στον κόσμο όνομα ως «σκατόμουτρο». Φοβάμαι ότι αυτός ο εξαιρετικά βίαιος άνδρας αποτελεί ζωντανό παράδειγμα για όλα αυτά που πηγαίνουν λάθος στο σημερινό μας κόσμο μ αυτή την πολιτική παραλλαγή του της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Ο Ντόναλντ Τραμπ ενσαρκώνει το αίσθημα που σήμερα είναι γύρω μας ευρέως διαδεδομένο και εντυπωσιακό, ότι το νόημα, οι αξίες και η αλήθεια βρίσκονται σε μια κρίση που προκλήθηκε από το σύστημα˙ συνδεδεμένη με μια αντίληψη ότι τα παλιά και νέα προβλήματα μας ενοχλούν: η επιστροφή των ιδιαίτερα αρχαϊκών μορφών του ρατσισμού, η συνέχιση των ταξικών φραγμών –αυτή τη φορά δε πρόκειται πλέον για την πραγματική εκμετάλλευση των εργατών, επειδή εκατομμύρια ανθρώπους μόλις που τους χρειάζεται το κεφάλαιο και χωρίς δουλειά θεωρούνται περιττοί-, μορφές του ανδρικού σοβινισμού και σεξισμού, ενώ ταυτόχρονα κινητοποιείται ένας «φεμινισμός» πιστός στο κράτος. Κατ’ αυτό τον τρόπο στιγματίζονται όλοι εκείνοι που είναι διαφορετικοί.

Αυτά είναι, βεβαίως, προβλήματα που απαιτούν επειγόντως την προσοχή μας και το μέγιστο δυνατό ενδιαφέρον μας. Προβλήματα που μας εξαναγκάζουν να πειραματιστούμε με νέες σκέψεις και να επινοήσουμε νέες πρακτικές ζωής, οι οποίες ελπίζουμε να μας βοηθήσουν να είμαστε σε θέση να διεξαγάγουμε από κοινού μια εντελώς διαφορετική ζωή σ’ αυτό τον πλανήτη, στον οποίο όλοι χωρίς εξαίρεση είμαστε νόμιμοι κάτοικοί του. Ως εκ τούτου, θα ‘θελα να αναφέρω ότι δεν υπάρχει ούτε μια περιοχή στον κόσμο, η οποία θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σαν «χώρα απόπατος».


Το ζήτημα της επιβίωσης

Ως Αφρικανός, ξεκινώ απ’ το γεγονός ότι όταν κάνουμε λόγο για την Αφρική, δεν πρόκειται για έναν μακρινό τόπο, ο οποίος μας χωρίζει, για έναν τόπο που είναι χαμένος στο σκοτάδι της νύχτας, όπως σκεφτόταν ακόμη ο Χέγκελ. Πολύ περισσότερο, πρόκειται για το ότι όταν φέρουμε στη θύμηση το όνομα Αφρική, πρέπει να σκεφτόμαστε ταυτόχρονα τον πλανήτη Γη, επειδή τη γήινη ύπαρξή μας δε πρέπει πλέον να την κατανοούμε περιορισμένη μέσα στο εθνικό κράτος, αλλά στο πλανητικό πλαίσιο. Ζούμε στην «εποχή της πλανητικής διασύνδεσης», και μάλιστα, με την έννοια ότι δεν είναι πλέον σαφές τι είναι «έξω» και τι «μέσα». Δεν είναι πλέον σαφές ποιοι είμαστε «εμείς» και ποιοι «οι άλλοι». Για μένα πρόκειται για το γεγονός, ότι το μέλλον του πλανήτη μας θα καθοριστεί σε μεγάλο βαθμό στην Αφρική. Θέλω λοιπόν να μιλήσω για το ότι δεν υπάρχει αφρικανικό δίλημμα που να μην αφορά μόνο την Αφρική. Η ήπειρος, κατά την άποψή μου, είναι ο καταλληλότερος τόπος για να βρεθεί απάντηση στο πιεστικό ζήτημα σχετικά με το μέλλον της ζωής στον πλανήτη μας.

Αυτό το ζήτημα δε μπορούμε να το αντιμετωπίσουμε κατάλληλα εάν δεν εντείνουμε ταυτόχρονα την κριτική μας στον καπιταλισμό καθώς και σε μερικές βασικές παραδοχές, επομένως, πρακτικές που σχετίζονται με τη λεγόμενη δυτική σκέψη –εκείνη τη σκέψη που έκανε δυνατό τον καπιταλισμό με τη σημερινή του μορφή. Με άλλα λόγια, η ριζοσπαστική κριτική στον καπιταλισμό δεν πρέπει να διαχωριστεί από την ανανεωμένη κριτική στη δυτική σκέψη, επειδή και οι δυο συνδέονται στενά μεταξύ τους. Αυτό εμπεριέχει αυτόματα μια απο-αποικιοποίηση της δυτικής σκέψης, την άρση του επαρχιωτισμού και της στενότητάς του. Και αυτό είναι εφικτό μόνο όταν ο καπιταλισμός και η δυτική σκέψη υποβάλλονται ταυτόχρονα σε κριτική.

Ποιες είναι ορισμένες από αυτές τις βασικές παραδοχές της δυτικής σκέψης; Για παράδειγμα, η αντίληψη ότι η φύση είναι ένα σταθερό μέγεθος, το οποίο μπορεί να μετρηθεί, ότι είναι στην ελεύθερη διάθεσή μας και ότι μας επιτρέπεται να την εκμεταλλευτούμε. Επιπλέον, ότι τα αντικείμενα γίνονται ενεργά τότε μόνο, όταν ενεργεί κάποιος πάνω σ’ αυτά από έξω˙ η αντίληψη ότι ο άνθρωπος είναι το μοναδικό είδος που έχει συνείδηση και υπάρχει ανεξάρτητα από τον κόσμο, ότι οι άνθρωποι είναι κύριοι του σύμπαντος και ούτω καθεξής. Αυτές οι παραδοχές προέρχονται από τέτοιους δυϊσμούς και δυαδικές αντιθέσεις, όπως, υποκείμενο και αντικείμενο, το ίδιο και το άλλο, το ανθρώπινο και το μη ανθρώπινο, το φυσιολογικό και το μη φυσιολογικό. Η δυτική σκέψη δε θα είχε προκύψει χωρίς αυτές τις αντιθέσεις.

Ενδιαφέρον είναι ότι μερικά από τα μέσα που είναι αναγκαία για την κριτική στη δυτική σκέψη, προέρχονται από την ίδια. Πρέπει, επομένως, να χρησιμοποιήσουμε αυτά τα εργαλεία που ενυπάρχουν στη δυτική σκέψη, να τα πάρουμε από αυτήν, κάτι που ο Édouard Glissant, ένας συγγραφέας από την Μαρτινίκα, αποκάλεσε «όλος ο κόσμος» (γαλλ. «Le Tout-Monde») –δηλαδή τα «αρχεία όλου του κόσμου». Αυτό με τη σειρά του, βρίσκεται σε συμφωνία με αυτό που ήδη ανέφερα ως «εποχή της πλανητικής διασύνδεσης», την οποία φανταζόμαστε ως μια ζωή από κοινού, που είναι τότε μόνο δυνατή, όταν δεν λαμβάνουμε υπόψη μόνο ένα αρχείο, αλλά ολόκληρο τον κόσμο.

Η κριτική αυτή προϋποθέτει αναγκαστικά μια ουσιαστική αμφισβήτηση της κατηγορίας «άνθρωπος». Μια κατηγορία, η οποία, όπως ξέρουμε, παίζει έναν παράδοξο ρόλο τόσο στην ιστορία της χειραφέτησης όσο και στην ιστορία της υποταγής. Αν και μόνο επειδή πρόκειται για μια κατηγορία, που κάποιοι άνθρωποι τη διεκδικούν για τον εαυτό τους και, κατ’ αυτό τον τρόπο, ορίζουν τον υπόλοιπο κόσμο ως «διαφορετικό».

Η ζωή δεν είναι αφηρημένη, όπως μας μεταδίδει αυτή η εποχή, αλλά πολύ συγκεκριμένη, σε μια εποχή, που πολλοί αγωνίζονται ακόμη να αναγνωριστεί το ανθρώπινο Είναι τους ως τέτοιο, η ζωή τους, επομένως, είναι κάτι που πραγματικά μετρά. Όταν ο πρόεδρος των ΗΠΑ μιλά, για το ότι ολόκληρες περιοχές του κόσμου είναι «χώρες απόπατοι», τότε εκφράζει ότι δε μετράνε όλες οι ζωές, και, σε περίπτωση που μετράνε, τότε μερικές τουλάχιστον δε μετράνε τόσο πολύ όσο άλλες. Για αυτόν η ζωή ενός Νορβηγού μετρά περισσότερο απ’ ό,τι η ζωή ενός Αϊτινού, ενός Σαλβαδοριανού ή ενός Αφρικανού. Αυτό που πιστεύει, που όμως δεν έχει το θάρρος να το προφέρει, είναι: «Η ζωή των μαύρων δε μετρά.» Αν θέλουμε να διασφαλίσουμε τη ζωή στον πλανήτη μας, πρέπει να ξεκινήσουμε από την ακριβώς αντίθετη παραδοχή, ότι δηλαδή όλες οι ζωές και όλες οι περιοχές του κόσμου μετρούν, συμπεριλαμβανομένου της Αφρικής.

Αναφέρω αυτά τα ζητήματα για μια σειρά λόγους. Το πιο σημαντικό είναι ότι ζούμε σε μια εποχή, στην οποία αυξάνεται η αβεβαιότητα για το τι θα συμβεί στο μέλλον με το ανθρώπινο είδος, όχι τελευταία λόγω των περιβαλλοντικών καταστροφών τις οποίες προκάλεσε η ανθρωπότητα υπό τον καπιταλισμό˙ καταστροφές, τις οποίες δε μπορούμε να αντιμετωπίσουμε αν δεν αλλάξουμε ριζικά τον τρόπο ζωής μας.

Παγκοσμίως, διάφορες δυνάμεις συμμαχούν για να φέρουν σε θέση, αφενός, να αντιπαρατίθενται οι άνθρωποι μεταξύ τους, εδώ βρίσκεται η δύναμη αλλά και η πραγματική αδυναμία τους, και, αφετέρου, όποιες δυνάμεις και εξουσίες είναι δραστικές στο σύμπαν που ζούμε.

Αυτή η προσπάθεια αποτελεί τη βάση της αντίληψης ότι ο κόσμος μας γίνεται όλο και πιο εχθρικός προς τη ζωή. Για εκατομμύρια ανθρώπους ο πλανήτης αυτός γίνεται όλο και πιο ακατοίκητος. Απ’ αυτή την άποψη το ενδιαφέρον για την Αφρική είναι διπλό: Η Αφρική είναι η κοιτίδα της ανθρωπότητας, εδώ σηκώθηκε [στα πόδια του] για πρώτη φορά ο άνθρωπος. Στην Αφρική, συνεπώς, έζησε ο παλαιότερος άνθρωπος στον κόσμο, ταυτόχρονα όμως και ο νεότερος. Η Αφρική συνδέει μέσα της τους δυο πόλους, το γήρας και τη νεότητα. Και μ’ αυτή την έννοια στα αρχεία της υπάρχει πολύ γνώση για το τι σημαίνει να κάνει κανείς ζωή που αξίζει να ζει σε έναν κόσμο που αξίζει να ζει. Ως εκ τούτου, θα ήταν για όλους μας πολύ σημαντικό να επιστρέψουμε στην Αφρική για να μάθουμε ακόμη μια φορά εκ νέου τι σημαίνει να ζει κανείς σ’ έναν κόσμο που αξίζει να ζει.


Ήπειρος του μέλλοντος

Τώρα θα εξετάσω άλλους λόγους για τους οποίους η Αφρική είναι το συνώνυμο του σημαντικού ζητήματος της ζωής στον πλανήτη μας, το πιο σημαντικό ζήτημα που μας θέτει αυτός ο αιώνας. Πολλοί δεν έχουν συνειδητοποιήσει ούτε στο ελάχιστο ποιες κολοσσιαίες διαστάσεις έχει η αφρικανική ήπειρος ως συνεκτική ήπειρος.

Η Αφρική είναι η τελευταία περιοχή της Γης που δεν έχει ακόμη υποταχθεί ολοκληρωτικά στην κυριαρχία του κεφαλαίου. Εδώ τίθεται στον καπιταλισμό το τελευταίο όριο. Οποιοδήποτε καπιταλιστικό πρότζεκτ της εποχής μας που δεν λαμβάνει σοβαρά υπόψη την Αφρική, είναι καταδικασμένο σε αποτυχία. Επειδή εδώ η ανθρωπότητα ανέπτυξε τους πιο σημαντικούς μηχανισμούς αντίστασης κατά του καπιταλισμού.

Η Κίνα, παγκοσμίως αν ειδωθεί, είναι η πολιτική δύναμη που το έχει καταλάβει καλύτερα. Η Αφρική σε μεγάλο βαθμό έχει γίνει σημαντικό ζήτημα για την Κίνα, όπως και αντίστροφα, η Κίνα έχει γίνει σημαντικό ζήτημα για την Αφρική. Μπορούμε να συζητούμε για την αποικιοκρατία και όλα αυτά που σχετίζονται με αυτήν, γεγονός είναι όμως ότι βρισκόμαστε απέναντι σε μια νέα παγκόσμια πραγματικότητα. Και αυτή σχετίζεται ακριβώς με αυτή τη «σινοποίηση» του αφρικανικού ζητήματος και την «αφρικανοποίηση» του κινεζικού ζητήματος. Ως εκ τούτου, μου φαίνεται σημαντικό ότι θα πρέπει να δούμε ακριβέστερα αυτή τη σύνδεση Αφρικής-Κίνας για κάθε σχέδιο αντικαπιταλιστικής αντίστασης τα επόμενα χρόνια.

Όλα αυτά τα λέω επειδή η Αφρική είναι ο τελευταίος τόπος όπου βρίσκονται αχρησιμοποίητες πηγές –εδώ υπάρχει ορυκτός πλούτος, αλλά επίσης φυτά και ζώα που αλλού έχουν εξαφανιστεί εδώ και καιρό, και κάτω από τον γήινο φλοιό βρίσκονται μεγάλα ενεργειακά αποθέματα. Το 2035 η Αφρική θα είναι η περιοχή του πλανήτη με τον νεότερο και, ας ελπίσουμε, τον πιο δυναμικό πληθυσμό σ’ έναν γηράσκοντα κόσμο. Η Αφρική βρίσκεται ακριβώς στην άλλη πλευρά του βιολογικού κύκλου του πλανήτη μας. Εκεί, σε λιγότερο από 15 χρόνια, θα βρίσκουμε τη μεγαλύτερη συγκέντρωση νέων ανθρώπων. Αυτό θέτει διάφορα ζητήματα.

Πιστεύω ότι η αφρικανική ήπειρος πιθανώς να είναι ένα από τα λίγα μέρη στον πλανήτη που θα μπορούσε ενδεχομένως να υποδεχτεί νέα κύματα μετανάστευσης. Είναι ένα από τα λίγα μέρη στη Γη όπου εξακολουθεί να υπάρχει πληθώρα δυνατοτήτων ζωής για το ανθρώπινο γένος, κάτι που δε συμβαίνει πουθενά αλλού. Η βιόσφαιρα της Αφρικής εξακολουθεί να είναι σχετικά ανέπαφη. Στην Αφρική λαμβάνουν χώρα δημογραφικές αλλαγές που θα έχουν ως συνέπεια μια τεκτονική μετατόπιση στη γεωπολιτική. Οι αλλαγές αυτές θα μεταβάλλουν εντελώς το δυναμικό, το πρόσωπο του κόσμου στις επόμενες δεκαετίες.

Σχετικά μ’ αυτό θα ‘θελα να αναφέρω μερικούς αριθμούς. Από τα μέσα του 2017 ο παγκόσμιος πληθυσμός έχει φθάσει περίπου τα 7,6 δισεκατομμύρια ανθρώπους. Αυτό σημαίνει ότι τα τελευταία 12 χρόνια έχουν προστεθεί περίπου ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι. Μέχρι το 2030 θα ζουν στη Γη 8,6 δισεκατομμύρια άνθρωποι, μέχρι το 2050 θα ζουν 9,8 και μέχρι τα τέλη του αιώνα περίπου 11,2 δισεκατομμύρια. Από τα 2,2 δισεκατομμύρια ανθρώπους που θα προστεθούν μέχρι το έτος 2050, τα 1,3 δισεκατομμύρια θα αναλογούν στην Αφρική και τα 750 εκατομμύρια στην Ασία. Από το 2050 η Αφρική θα συμβάλλει περισσότερο στην αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού και, έτσι, θα κλείσει τον κύκλο που άνοιξε πριν από 400 χρόνια το διατλαντικό δουλεμπόριο, όταν εκατομμύρια άνθρωποι μεταφέρθηκαν με καράβια από την Αφρική προς την Αμερική. Επομένως, τα επόμενα χρόνια θα αποκατασταθεί η προηγούμενη διαταραγμένη ισορροπία. Το μερίδιο της Αφρικής στον παγκόσμιο πληθυσμό θα αυξηθεί από το 17% περίπου το 2017 στο 26% περίπου το 2050. Μέχρι το έτος 2100 θα βρίσκεται στο 40% -ένα γεγονός ιστορικών διαστάσεων, επειδή θα σφραγίσει το μέγεθος της κατανομής του παγκόσμιου πληθυσμού. Για παράδειγμα, η Νιγηρία θα ξεπεράσει τις ΗΠΑ πριν ακόμη από το 2050 και σύμφωνα με τον αριθμό των κατοίκων της θα είναι η τρίτη σε μέγεθος χώρα του κόσμου. 

Αναφέρω αυτά τα γεγονότα για να επισημάνω δυο πράγματα: πρώτο, ότι η δημογραφία, ιδιαίτερα σ’ αυτή την εποχή της παγκόσμιας περιβαλλοντικής κρίσης και της κλιματικής αλλαγής, είναι η νέα γεωπολιτική. Κατ’ αυτό τον τρόπο, οι αριθμοί για πληθυσμούς και μετακινήσεις πληθυσμών δεν θα μετατραπούν μόνο σε οικονομικά αλλά και σε στρατιωτικά ζητήματα. Δεύτερο, το ζήτημα της ανθρώπινης κινητικότητας θα μπορούσε να γίνει το πιο σημαντικό πρόβλημα, με το οποίο ο κόσμος θα έρθει αντιμέτωπος αυτό τον αιώνα. Γεγονός είναι ότι ο κόσμος μας απέναντι σε αυτή την εξέλιξη βιώνει μια πρόσφατη επιθυμία να κλειστούν τα σύνορα. Επειδή –παράλληλα με άλλα προβλήματα- εξαπλώνονται νέες μορφές βίας, τα ζητήματα έχουν αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία στις δημόσιες πολιτικές αντιπαραθέσεις.


Παντού σύνορα

Παντού ακούμε ότι η ζωή όλων μας βρίσκεται σε κίνδυνο, ότι απειλούμαστε υπαρξιακά από όλες τις δυνατές και, σε μεγάλο βαθμό, αόρατες δυνάμεις, οι οποίες θέλουν να καταστρέψουν τον τρόπο ζωής μας. Υποτίθεται ότι οι εθνικές κοινωνίες θα είναι πιο ασφαλείς, αν ελέγχονταν περισσότερο οι κίνδυνοι, η αβεβαιότητα και η ανασφάλεια και αποκαθίσταντο οι υποτιθέμενα χαμένες εθνικές κυριαρχίες. Μ’ αυτό εννοείται, ότι οι χώρες πρέπει να ανακτήσουν ξανά την ικανότητα να αποφασίζουν, ποιος επιτρέπεται να διασχίζει τα σύνορά τους, να μεταναστεύει στη χώρα, να εγκαθίσταται, ποιος θα γίνεται τελικά ανεκτός στο κέντρο μας και ποιος όχι. Τι θα συμβεί λοιπόν με τους ανθρώπους που δε θέλουμε να βρίσκονται μαζί μας, πως θα φερθούμε απέναντι σ’ εκείνους, για τους οποίους πιστεύουμε ότι δεν ανήκουν σε εμάς, ότι απειλούν την ύπαρξή μας, τους οποίους, επομένως, δε χρειαζόμαστε για τη δική μας συλλογική ευτυχία; Ανεξάρτητα από το ότι για το προτσές συσσώρευσης είναι εντελώς περιττοί –τι θα κάνουμε με αυτούς τους ανθρώπους;

Όπως μπορείτε να διαπιστώσετε από τις πρόσφατες πολιτικές σχέσεις των κρατών της ΕΕ με την αφρικανική ήπειρο, οι περισσότερες από αυτές τις χώρες επικεντρώνονται στο ζήτημα της αντιμετώπισης της μετανάστευσης που ξεκινά από αυτή την ήπειρο. Συνεπώς, αυτό οδηγεί σε μια αναδόμηση της ασφάλειας των συνόρων και σε μεγάλες επενδύσεις σε νέες τεχνολογίες. Ως εκ τούτου, προκύπτει ένα εντελώς νέο παγκόσμιο καθεστώς μετανάστευσης, το οποίο συνδέεται στενά με ένα νέο παγκόσμιο καθεστώς ασφάλειας. Η μετανάστευση σήμερα συρρικνώνεται σε ζητήματα ασφάλειας.

Παρακολουθούμε την εγκαθίδρυση μιας νέας παγκόσμιας τάξης πραγμάτων, στόχος της οποίας είναι να ελέγξει τις μεταναστευτικές ροές των ανθρώπων. Στόχος είναι ένα διεθνές καθεστώς που θα εγγυάται ότι η μετανάστευση δεν θέτει σε κίνδυνο την ασφάλεια. Εδώ χρησιμοποιούνται νέες τεχνολογίες, στόχος των οποίων δεν είναι μόνο η ψηφιοποίηση των συνοριακών έλεγχων, η αυτόματη συλλογή δεδομένων και γενετικών πληροφοριών, αλλά το ότι, βασικά, ζούμε σε έναν κόσμο στον οποίο στόχος είναι καθένας και καθεμιά από μας να μετατραπεί σταδιακά σε κωδικό αριθμό. Έτσι, όλοι μας φέρουμε μέσα μας παντού σύνορα, αυτά γίνονται κινητά και, κατ’ αυτό τον τρόπο, σε τελική ανάλυση δεν είμαστε πλέον σταθερά δεμένοι σ’ έναν τόπο. Αν θέλει κανείς να κατανοήσει αυτή τη δυναμική σε παγκόσμιο επίπεδο, πρέπει να του γίνει σαφές ότι η Αφρική είναι το τέλειο εργαστήριο για αυτό το είδος κοινωνικής ζωής.

Ένα από τα βασικά δράματα με τα οποία έρχονται αντιμέτωπες οι σημερινές φιλελεύθερες δημοκρατίες, είναι ο έλεγχος των ανθρώπων που είναι ανεπιθύμητοι, παράνομοι, αναλώσιμοι ή περιττοί. Νομίζω ότι το μέλλον της φιλελεύθερης δημοκρατίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από αυτό το ζήτημα. Πως πρέπει να συμπεριφερθούμε στους ανθρώπους, απέναντι στους οποίους δεν αισθανόμαστε υπόχρεοι; Για τους οποίους πιστεύουμε ότι δεν τους χρωστάμε τίποτα; Αυτό όμως [θα] σήμαινε την κατάργηση της βασικής ιδέας της ανθρωπότητας ως κοινής σχέσης όλων μεταξύ τους –μιας κοινής σχέσης, η οποία θα μπορούσε να οδηγήσει στην εξασφάλιση της διατήρησης τόσο του πλανήτη όσο και της ανθρώπινης ύπαρξης σ’ αυτόν.

Το πρόβλημα κάθε άλλο παρά καινούργιο είναι, παρ’ όλο που στην εποχή μας έχει πάρει μια εντελώς διαφορετική μορφή. Στην ιστορία της νεότερης εποχής μάς συνόδευε συνεχώς, για παράδειγμα, με τις ειδικές περιοχές διαβίωσης των Ινδιάνων στις ΗΠΑ, φάνηκε στα πειράματα με τις νησιωτικές φυλακές, στις σωφρονιστικές αποικίες και με τη δημιουργία [εθνικών κρατιδίων] μπατουστάν στη Νότια Αφρική. Οι πληγέντες δεν ανήκαν σε «εμάς», δηλαδή τους ξεφορτώσαμε κάπου σ’ ένα εντελώς εχθρικό προς τη ζωή και ακατοίκητο χώρο. Ακατοίκητο σημαίνει ότι λείπουν όλες οι προϋποθέσεις που να ανταποκρίνονται στην ανθρώπινη ύπαρξη. Τους ξεφορτώνουμε εκεί και τους εγκαταλείπουμε. Αυτή είναι η ιδέα του στρατοπέδου, του αποκλεισμού όλων εκείνων που είναι ανεπιθύμητοι. Και σήμερα, στον κόσμο που ζούμε, ιδιαίτερα στην Ευρώπη, υπάρχουν χιλιάδες στρατόπεδα. Τα στρατόπεδα στην Ευρώπη δεν εξαφανίστηκαν με το Ολοκαύτωμα. Σήμερα υπάρχουν εκεί περισσότερα στρατόπεδα από ποτέ άλλοτε στην ιστορία. 

Τα τοπία στον κόσμο μας είναι τοπία φυλακών. Ο αριθμός των ανθρώπων που ζουν σε διαφορετικά είδη φυλακών, δεν ήταν ποτέ τόσο υψηλός όσο σήμερα. Αυτή η πραγματικότητα του να είναι κανείς έγκλειστος και του αντιθέτου της –της απελευθέρωσης, της απολύτρωσης- είναι το χαρακτηριστικότερο αφετηριακό σημείο του 21ου αιώνα.


Ανοιχτή φυλακή

Όταν φανταζόμαστε ότι ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός, τότε πρέπει να φανταστούμε επίσης την κατάργηση της φυλακής σαν τέτοιας. Γεγονός είναι ότι οι περισσότερες από αυτές τις φυλακές είναι χώροι στους ποίους οι άνθρωποι είναι έγκλειστοι λόγω ρατσιστικών κινήτρων. Τους κυνηγούν σαν τα ζώα και στη συνέχεια τους κλείνουν σ’ αυτά τα κλουβιά, όπως συμβαίνει στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, όπου η πλειοψηφία των φυλακισμένων είναι μαύροι. Μόλις που απελευθερώθηκαν από την ιστορική σκλαβιά και την υποταγή, καταλήγουν και πάλι στη φυλακή.

Αν θέλουμε να καταχωρηθούμε στην ιστορία της ανθρώπινης χειραφέτησης, πρέπει να κάνουμε ό,τι μπορούμε ώστε η Αφρική να μην γίνει ελεύθερη φυλακή. Οι αγώνες χειραφέτησης στο πνεύμα της κατάργησης [της σκλαβιάς] συνέδεαν πάντα δυο πράγματα: Την αντίληψη ότι μια όμορφη μέρα όλοι θα είναι ελεύθεροι και ότι οι φυλακές θα καταργηθούν.

Αναφορικά με την αφρικανική ήπειρο, αυτό σημαίνει την κατάργηση όλων των συνόρων που προέκυψαν από την εποχή της αποικιοκρατίας. Η Αφρική δε θα έχει απο-αποικιοποιηθεί εντελώς για τόσο διάστημα, όσο η ήπειρος είναι χωρισμένη με τεχνητά σύνορα μεταξύ των κρατών-μελών της, που εμποδίζουν την ελευθερία κίνησης των ανθρώπων, ώστε κάθε στιγμή να μπορούν να εισέλθουν σ’ αυτήν [ή] να την εγκαταλείψουν.

Περί αυτού πρόκειται, αντί να μετατρέπεται η Αφρική σε Λωρίδα της Γάζας του κόσμου. Γιατί η Γάζα είναι η προσωποποίηση της λογικής του εγκλεισμού, της υποταγής και της μη κατοικησιμότητας ζωτικών χώρων. Η αφρικανική ήπειρος πρέπει να γίνει ένας πολλά υποσχόμενος τόπος ελπίδας για τους κατοίκους της και για όποιον θέλει να συνδέσει την τύχη του με την Αφρική, ως παράδειγμα ιδιαίτερης μορφής του γενικού, αυτού που τα περιλαμβάνει όλα, του κάθετα και οριζόντια σκεπτόμενου και όχι πλέον αυτού με τις παλιές μορφές που υιοθετήθηκαν από την εποχή της αποικιοκρατίας.


Ο Achille Mbembe είναι πολιτικός επιστήμονας στο Πανεπιστήμιο Witwatersrand του Γιοχάνεσμπουργκ.

Η μετάφραση από την αγγλική στη γερμανική γλώσσα έγινε από τον Jürgen Heiser.
_______

Σημειώσεις

[1] Βλ. επίσης: «Απόπατοι» για τον Ντόναλντ Τραμπ η Αϊτή και η Αφρική. Καυτηριάζει ο ΟΗΕ (http://www.ert.gr/eidiseis/diethni/ameriki/apopati-gia-ton-ntonalnt-trab-i-aiti-ke-i-afriki/) (ΣτΜ).


Πηγή: junge Welt, 07.02.2018

Μετάφραση: Παναγιώτης Γαβάνας

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.