Σάββατο, 6 Οκτωβρίου 2018

Καθολική αλληλοσύνδεση


του Παναγιώτη Γαβάνα

Η υλιστική διαλεκτική, όπως και κάθε επιστήμη, στρέφεται προς τη γνώση των αλληλοσυνδέσεων και την πρακτική εφαρμογή αυτής της γνώσης στη κοινωνική ζωή. Η αποκάλυψη της αλληλοσύνδεσης, των αμοιβαίων σχέσεων των πραγμάτων και των προτσές μεταξύ τους, ο αμοιβαίος καθορισμός τους καθώς και η αιτιότητά τους αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση κάθε επιστημονικής έρευνας και κάθε επιστημονικής γνώσης που οδηγείται από την πράξη.

Οι αντικειμενικές αλληλοσυνδέσεις στη συγκεκριμένη πραγματικότητα της φύσης και της κοινωνικής ζωής είναι ανεξάντλητα πλούσιες και ποικίλες στον αριθμό καθώς και στις ιδιότητές τους. Η γνώση τους απαιτεί την αποκάλυψη των γενικών μορφών της αλληλοσύνδεσης. Στην πορεία της ιστορίας της ανθρώπινης γνώσης σχηματίστηκαν έννοιες, στις οποίες απεικονίζονται διάφορες γενικές μορφές της αλληλοσύνδεσης, για παράδειγμα, οι έννοιες της αιτιότητας, της αλληλεπίδρασης, της αναγκαιότητας και της νομοτέλειας.

Αλληλοσύνδεση είναι η σχέση μεταξύ αντικειμένων, ιδιοτήτων ή προτσές, που είναι τέτοιας φύσης, ώστε μια αλλαγή σε ένα από τα αντικείμενα, τις ιδιότητες κτλ συνοδεύεται από μια αντίστοιχη αλλαγή του άλλου. Κάθε αλληλοσύνδεση αποτελεί μεν μια σχέση, όμως κάθε σχέση δεν παριστάνει και μια αλληλοσύνδεση μεταξύ των αντικειμένων.

Οι νοητικές, λογικές αλληλοσυνδέσεις μεταξύ εννοιών, προτάσεων, θεωριών κτλ αποτελούν αντανακλάσεις στην ανθρώπινη συνείδηση. Δυό αντικείμενα βρίσκονται μεταξύ τους σε αλληλοσύνδεση, όταν από την ύπαρξη ή την απουσία συγκεκριμένων ιδιοτήτων σε ένα αντικείμενο μπορεί να βγει συμπέρασμα για την ύπαρξη ή την απουσία αντίστοιχων ιδιοτήτων για το άλλο αντικείμενο. Η γνώση των αλληλοσυνδέσεων μεταξύ αντικειμένων δίνει τη δυνατότητα, αντικείμενα τα οποία δεν είναι άμεσα προσβάσιμα στη γνώση, να ερευνηθούν μέσω της μελέτης άλλων αντικειμένων τα οποία βρίσκονται μεταξύ τους σε αλληλοσύνδεση, σε αμοιβαία σχέση. Έτσι, –σε αντίθεση με την αντίληψη του αγνωστικισμού- η αισθητηριακά μη αντιληπτή ουσία ενός πράγματος, προτσές κτλ, δεν είναι γνώσιμη ως ένα πράγμα καθεαυτό, αλλά μέσω της μελέτης του εξωτερικού φαινομένου του, επειδή μεταξύ ουσίας και φαινομένου υπάρχει μια διαλεκτική αλληλοσύνδεση.

Ιδιαίτερη κοσμοθεωρητική σημασία έχει η θέση του διαλεκτικού υλισμού περί καθολικής αλληλοσύνδεσης όλων των πραγμάτων των προτσές κτλ του υλικού κόσμου. Η ποιοτική ποικιλομορφία της δομής, της κίνησης και της ανάπτυξης της ύλης δεν σχηματίζει ένα σύνολο πραγμάτων τα οποία συνυπάρχουν, αλλά ένα δομημένο όλο, στο οποίο τα ξεχωριστά υλικά αντικείμενα, εξαιτίας της διαρκούς κίνησής τους, της αλλαγής και της αλληλεπίδρασής τους, βρίσκονται σε μια γενική καθολική αλληλοσύνδεση.

Οι νόμοι εκείνοι τους οποίους έχει ως αντικείμενο έρευνας η υλιστική διαλεκτική, είναι γενικές αλληλοσυνδέσεις της κίνησης και της εξέλιξης της φύσης, της κοινωνίας και της νόησης. Οι νόμοι αυτοί αποτελούν γενικές μορφές της καθολικής αλληλοσύνδεσης. Ο Engels χαρακτήρισε κάποια στιγμή την διαλεκτική και ως «επιστήμη της καθολικής αλληλοσύνδεσης» καθώς και ως «επιστήμη των αλληλεξαρτήσεων»[1]. Ξεκινώντας από την υλική ενότητα του Κόσμου, ο Engels έδειξε ότι οι κατηγορίες «κίνηση», «αλληλοσύνδεση (αλληλεξάρτηση», «καθορισμός» και «αλληλεπίδραση» είναι μεταξύ τους συνδεδεμένες και αντανακλούν διάφορες πλευρές της καθολικής αλληλοσύνδεσης της αντικειμενικής πραγματικότητας. «Ολόκληρη η φύση που μας είναι προσιτή αποτελεί ένα σύστημα, μια αλληλεξαρτημένη ολότητα σωμάτων […] Το γεγονός ότι τα σώματα αυτά βρίσκονται σε αμοιβαίες σχέσεις σημαίνει ότι αλληλεπιδρούν και η αμοιβαία αυτή αλληλεπίδραση είναι ακριβώς η κίνηση […] Το πρώτο πράγμα που μας κάνει εντύπωση όταν παρατηρούμε κινούμενη ύλη, είναι η αμοιβαία εξάρτηση των ξεχωριστών σωμάτων, ο αμοιβαίος καθορισμός τους»[2]. Υλιστική διαλεκτική είναι η επιστημονική σύλληψη της κίνησης και της ανάπτυξης (εξέλιξης), στην οποία συλλαμβάνονται οι γενικοί νόμοι και όλες οι γενικές μορφές αλληλοσύνδεσης κάθε κίνησης και ανάπτυξης.

Η πλήρης σύλληψη της κίνησης, φθάνοντας μέχρι και την τελευταία λεπτομέρεια, από την ανθρώπινη νόηση είναι αδύνατη. Η γνώση μας μπορεί μόνο να προσεγγίσει την πλήρη γνώση, μπορεί να κατανοήσει την αντικειμενική πραγματικότητα μόνο στο προτσές της γνώσης που βρίσκεται σε ανάπτυξη και να την απεικονίσει νοητικά.

Η θέση του διαλεκτικού υλισμού περί καθολικής αλληλοσύνδεσης δεν πρέπει να κατανοηθεί με τρόπο τέτοιο, που κάθε πράγμα, κάθε προτσές κτλ βρίσκεται σε αμοιβαία σχέση με κάθε άλλο. Αν συνέβαινε κάτι τέτοιο, τότε δε θα υπήρχαν σταθερά πράγματα, καταστάσεις, δε θα υπήρχε σχετική ηρεμία στην αιώνια κινούμενη ύλη, επειδή κάθε αλλαγή οποιουδήποτε αντικειμένου θα επιδρούσε στην κατάσταση του προσιτού σε εμάς σύμπαντος. Μια οποιαδήποτε δραστηριότητα του ανθρώπου, που θα στρεφόταν συνειδητά στην αλλαγή του περιβάλλοντός του, στην περίπτωση αυτή θα ήταν επίσης αδύνατη, θα σήμαινε ότι ο Κόσμος είναι ένα απόλυτο χάος. Η θέση περί καθολικής αλληλοσύνδεσης σημαίνει, πολύ περισσότερο, ότι κάθε πράγμα, κάθε προτσές κτλ βρίσκεται σε μια αμοιβαία σχέση, η οποία διαμεσολαβείται από την υλική ενότητα του Κόσμου και την κίνηση ως τρόπο ύπαρξης της ύλης.

Η καθολική αλληλοσύνδεση των πραγμάτων, των ιδιοτήτων, των προτσές κτλ της αντικειμενικής πραγματικότητας υπάρχει κατά μια διπλή έννοια: είναι τόσο συστηματικού όσο και ιστορικού είδους. Ως συστηματική αλληλοσύνδεση αποτελεί δομική αλληλοσύνδεση, αλληλοσύνδεση στο χώρο, αλληλοσύνδεση πραγμάτων κτλ, συνύπαρξη πραγμάτων. Ως ιστορική αλληλοσύνδεση αποτελεί αλληλοσύνδεση κίνησης και ανάπτυξης στο χρόνο, χρονική αλληλουχία των πραγμάτων, των προτσές κτλ.

Η διαλεκτική-υλιστική θέση περί καθολικής αλληλοσύνδεσης έχει κοσμοθεωρητική και μεθοδολογική βάση και αποτελεί προϋπόθεση για την επιστημονική έρευνα και την πρακτική δραστηριότητα. Επειδή συνάγεται από την υλική ενότητα του Κόσμου, αποτελεί βασική έκφραση του υλιστικού μονισμού και αποκρούει την ιδεαλιστική ερμηνεία περί καθολικής αλληλοσύνδεσης. Μέσω αυτής προσανατολίζεται η επιστημονική έρευνα στην αποκάλυψη των βασικών υλικών αλληλοσυνδέσεων. Καθήκον της επιστήμης είναι να διεισδύει «από τη συνύπαρξη στην αιτιότητα και από τη μια μορφή αλληλουχίας και αλληλεξάρτησης στην άλλη, την πιο βαθιά, την πιο γενική»[3], να διακρίνει τις ουσιαστικές αναγκαίες, αιτιακές, νομοτελειακές αλληλοσυνδέσεις ανάμεσα στα φαινόμενα και κατ’ αυτό τον τρόπο να κάνει δυνατή την πρακτική αξιοποίησή τους από τον άνθρωπο.
______

Σημειώσεις

[1] Φρίντριχ Ένγκελς: Η διαλεκτική της φύσης, σ. 1 και 44. Εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 2008.

[2] Ό.π., σ. 52 και 208.

[3] Β. Ι. Λένιν: Φιλοσοφικά Τετράδια, Άπαντα, τόμ. 29, σ. 203.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.