Πέμπτη, 20 Δεκεμβρίου 2018

10 προβλέψεις του Καρλ Μαρξ για τον 21ο αιώνα


του Sergio Alejandro Gómez

Κάθε φορά που χτυπούν τα καμπανάκια κινδύνου μιας οικονομικής κρίσης, εκσφενδονίζονται στα ύψη οι πωλήσεις βιβλίων του Καρλ Μαρξ. Λίγοι, όπως αυτός ο γερμανός στοχαστής του 19ου αιώνα, έχουν κατανοήσει τη λειτουργία του καπιταλισμού και τις επιπτώσεις του για την ανθρωπότητα.

Η βιομηχανία των μέσων ενημέρωσης έχει προσπαθήσει με όλα τα μέσα να αντικρούσει τις αναλύσεις του Μαρξ και να επιβάλλει το θάνατο στις ιδέες, για τις οποίες αφιέρωσε τη ζωή του. Ο μαρξισμός όμως άντεξε όλες τις δοκιμασίες της εποχής και επιβεβαίωσε την ισχύ του, όχι μόνο ως μέθοδος για την κατανόηση του κόσμου, αλλά και ως εργαλείο για την αλλαγή του.

Μετά το πέρασμα δυο αιώνων από τη γέννηση του Καρλ Μαρξ, παρουσιάζουμε δέκα προβλέψεις του Μαρξ, οι οποίες σφραγίζουν το ρυθμό του 21ου αιώνα.


1. Συγκέντρωση και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου

Στο «Το Κεφάλαιο», το μεγαλύτερό του έργο, ο Μαρξ ορίζει τη μέθοδο για την αναπαραγωγή του πλούτου στον καπιταλισμό και προβλέπει την τάση του για συγκέντρωση και συγκεντροποίηση.

Αν η πρώτη πτυχή συσχετίζεται με τη συσσώρευση υπεραξίας –αυτό που παράγουν οι εργάτες επιπρόσθετα και που ιδιοποιείται ο ιδιοκτήτης-, το δεύτερο σημείο αφορά στην άνοδο του όγκου του κεφαλαίου συνεπεία της συγχώνευσης διαφορετικών κεφαλαίων σε ένα, σχεδόν πάντα ως αποτέλεσμα πτωχεύσεων ή οικονομικών κρίσεων.

Τα αποτελέσματα αυτής της ανάλυσης είναι καταστρεπτικά για τους προπαγανδιστές μιας υποτιθέμενης ικανότητας του «τυφλού χεριού της αγοράς» να διανεμηθούν τα πλούτη. Όπως προέβλεψε ο Μαρξ, ένα από τα χαρακτηριστικά του καπιταλισμού του 21ου αιώνα είναι η αυξανόμενη διαφορά μεταξύ πλουσίων και φτωχών. Μετά την τελευταία έκθεση της Oxfam, το 82% του παγκόσμιου πλούτου που δημιουργήθηκε το 2017 κατέληξε στις τσέπες του πλουσιότερου 1% του πληθυσμού, ενώ το 50% των πιο φτωχών -3,7 δισεκατομμύρια άνθρωποι- δεν έλαβαν τίποτα απ’ αυτή την ανάπτυξη.


2. Η αστάθεια του καπιταλισμού και οι κυκλικές κρίσεις

Ο γερμανός φιλόσοφος ήταν ένας από τους πρώτους που κατανόησε ότι οι οικονομικές κρίσεις δε βασίζονται σε κάποιο σφάλμα του καπιταλιστικού συστήματος, αλλά ανήκουν στα ιδιοχαρακτηριστικά του. Ακόμη και σήμερα κάνουν προσπάθεια αυτό να το αρνηθούν.

Ωστόσο, από το χρηματιστηριακό κραχ του 1929 μέχρι τις κρίσεις του 2007 και του 2008, μπορεί να διακρίνει κανείς μια ξεκάθαρη γραμμή συμπεριφοράς, η οποία ακολουθεί τους κανόνες που περιέγραψε ο Μαρξ. Γι’ αυτό ακόμη και οι μεγιστάνες της Wall Street, αναζητώντας απαντήσεις, καταφεύγουν στο «Κεφάλαιό» του.


3. Η ταξική πάλη

Μια από τις ίσως πιο επαναστατικές ιδέες του μαρξισμού, ήταν η αντίληψή του ότι η «ιστορία όλων των μέχρι τώρα κοινωνιών είναι ιστορία ταξικών αγώνων», όπως μπορεί να διαβάσει κανείς στο «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος», που συνέταξαν οι Μαρξ και Ένγκελς το 1848. Η θέση αυτή οδήγησε σε μια κρίση της φιλελεύθερης σκέψης. Για τον Μαρξ το καπιταλιστικό κράτος είναι ένα ακόμη εργαλείο της κυρίαρχης τάξης, για να κυριαρχεί σε όλες τις άλλες, ενώ ταυτόχρονα αναπαράγει τα πλούτη της και τη δική της τάξη.

Μετά από ενάμισι αιώνα εξακολουθούν να διεξάγονται αγώνες μεταξύ του 1%, το οποίο κρατά στα χέρια του τα νήματα της εξουσίας, και του υπόλοιπου 99%.


4. Ο βιομηχανικός εφεδρικός στρατός

Ο καπιταλιστής, σύμφωνα με τον Μαρξ, πρέπει να κρατήσει τους μισθούς χαμηλά για να μεγιστοποιήσει το κέρδος του. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί πάντα, όταν οι εργάτες περιμένουν να πάρουν τη θέση εργασίας εκείνων που αρνούνται να αποδεχτούν τις συνθήκες εκμετάλλευσής τους. Ο Μαρξ αυτό το ονόμασε «βιομηχανικό εφεδρικό στρατό».

Ακόμη κι αν έχουν αλλάξει οι κοινωνικοί και συνδικαλιστικοί αγώνες τμημάτων αυτού του σεναρίου από τον 19ο αιώνα μέχρι σήμερα, κυρίως στις αναπτυγμένες χώρες, η επιδίωξη για χαμηλούς μισθούς παραμένει μια σταθερά της καπιταλιστικής παραγωγής. Κατά τον 20ο αιώνα, μεγάλες εταιρίες μετανάστευσαν από την Ευρώπη και τις ΗΠΑ προς την Ασία, αναζητώντας εξειδικευμένη εργατική δύναμη, η οποία υπέμενε τα χαμηλότερα εισοδήματα. Ακόμη και όταν ορισμένες κυβερνήσεις προσπαθούν να παρουσιάσουν αυτό το προτσές ως υποτιθέμενη απώλεια θέσεων εργασίας, όπως κάνει για παράδειγμα ο Τραμπ, είναι αλήθεια ότι αυτές οι εταιρίες ήταν σε θέση να διατηρήσουν τους υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης ακριβώς λόγω της εκμετάλλευσης φθηνής εργατικής δύναμης.

Σε ό,τι αφορά τους μισθούς, πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι η πραγματική αγοραστική τους δύναμη στις δυτικές χώρες εδώ και τριάντα χρόνια μειώνεται διαρκώς. Το χάσμα μεταξύ των εισοδημάτων των διευθυντικών στελεχών και αυτών των απλών εργαζομένων συνεχίζει να βαθαίνει.

Όπως προκύπτει από ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο βρετανικό περιοδικό «The Economist», ο μισθός των ανώτατων διευθυντικών στελεχών έχει αυξηθεί σημαντικά (και αυτό συμβαίνει, ενόσω ο μισθός των εργατών σε χώρες όπως οι ΗΠΑ παρέμεινε στάσιμος τις τελευταίες δεκαετίες): Αν παλιότερα αυτά τα διευθυντικά στελέχη έπαιρναν 40 φορές περισσότερα απ’ ότι οι απλοί εργαζόμενοι, τώρα παίρνουν 110 φορές περισσότερα από αυτούς.


5. Ο αρνητικός ρόλος του χρηματιστικού κεφαλαίου

Ακόμη κι αν ο Μαρξ περιγράφει με ακρίβεια τους μηχανισμούς εκμετάλλευσης που είναι εγγενείς στο προτσές συσσώρευσης του κεφαλαίου, η πιο έντονη κριτική του αφορά στο χρηματιστικό κεφάλαιο, το είδος του κεφαλαίου που δεν έχει άμεσο υλικό σημείο αναφοράς με την οικονομία, αλλά είναι «πλασματικό», όπως π.χ. ένα χρεόγραφο ή ένα ομόλογο.

Στην εποχή του δεν μπορούσε να φανταστεί κανείς το επίπεδο ανάπτυξης που θα έπαιζε αυτός ο οικονομικός τομέας στη σύγχρονη εποχή, όπου χάρη στη χρήση των υπολογιστών οι οικονομικές συναλλαγές μπορούν να πραγματοποιηθούν με την ταχύτητα του φωτός.

Η κερδοσκοπία και η επεξεργασία σύνθετων χρηματοοικονομικών μηχανισμών –όπως τα λεγόμενα subprimes (ενυπόθηκα δάνεια χαμηλής αξιοπιστίας), τα οποία προκάλεσαν την κρίση του 2007/2008-, επιβεβαιώνουν δυστυχώς τις ανησυχίες του Μαρξ.


6. Η δημιουργία ψεύτικων αναγκών

Ο 19ος αιώνας δε γνώριζε ακόμη τη χιονοστιβάδα της διαφημιστικής προπαγάνδας στο ραδιόφωνο και την τηλεόραση και, ακόμη λιγότερο, τους σύγχρονους μηχανισμούς να διαδίδονται ατομικά διαφημιστικά μηνύματα, αλλά ο Μαρξ προειδοποιούσε ήδη για την ικανότητα του καπιταλιστικού συστήματος να δημιουργεί αποξένωση και ψεύτικες ανάγκες ανάμεσα στους ανθρώπους.

Ο Μαρξ στα «Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα του 1844» προέβλεψε, «ότι η επέκταση των προϊόντων και των αναγκών γίνεται ο εφευρετικός και ο παντοτινός υπολογιστικός δούλος των απάνθρωπων, εκλεπτυσμένων, αφύσικων και φανταστικών πόθων» (MEW, 40/547).

Στο σημερινό κόσμο, για παράδειγμα, τα έξυπνα τηλέφωνα (smartphones) μετά από μερικούς μήνες είναι ξεπερασμένα και η διαφήμιση υποβάλλει στους χρήστες την ανάγκη να αγοραστεί οπωσδήποτε το επόμενο μοντέλο. Στο μεταξύ, φθάνουν στην αγορά οι οικιακές ηλεκτρικές συσκευές με ενσωματωμένα ελαττώματα, ώστε μετά από λίγα χρόνια να χαλάσουν και να πρέπει να αντικατασταθούν.


7. Η παγκοσμιοποίηση

«Η ανάγκη να μεγαλώνει ολοένα την πούληση των προϊόντων της, κυνηγά την αστική τάξη πάνω σ’ όλη τη γήινη σφαίρα. Είναι υποχρεωμένη να φωλιάζει παντού, να εγκαθίσταται παντού, να αποκαθιστά παντού σχέσεις», αναφέρεται στο «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος» (MEW, 4/465).

Το πορτρέτο του Μαρξ για την παγκοσμιοποίηση των αγορών, συνδεδεμένο με την επιβολή μιας συγκεκριμένης κουλτούρας κατανάλωσης, δε θα μπορούσε να είναι πιο ακριβές.


8. Η θέση προτεραιότητας των μονοπωλίων

Ταυτόχρονα, η τάση αυτή συνοδεύεται από τη δημιουργία υπερεθνικών μονοπωλίων. Αν και η κλασική φιλελεύθερη οικονομική θεωρία ξεκινά απ’ το ότι ο ανταγωνισμός θα φέρει ένα πλήθος ιδιοκτητών, ο Μαρξ πήγε ένα βήμα παραπέρα και διέκρινε την τάση της αγοράς να συγχωνεύει [επιχειρήσεις] σύμφωνα με το νόμο του ισχυρού. Μεγάλα κονγκλομεράτ μέσων επικοινωνίας, εταιρίες τηλεφωνίας και πετρελαίου είναι μερικά από τα σημερινά παραδείγματα του προτσές που περιέγραψε ο Μαρξ.


9. Η αυτοκαταστροφική τάση του καπιταλισμού

«Όλες οι σταθερές, σκουριασμένες σχέσεις διαλύονται», αναφέρεται σε έναν από τους προνοητικούς συλλογισμούς σχετικά με τον καπιταλισμό στο «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος».

Ο Μαρξ και ο Ένγκελς κατανόησαν τη δημιουργική και ταυτόχρονα αυτοκαταστροφική φύση του καπιταλισμού, ο οποίος στην επιδίωξή του για παραγωγικότητα, επιβάλλει με κάθε τρόπο έναν απάνθρωπο ρυθμό παραγωγής και κατανάλωσης. Είναι ακριβώς αυτή η τάση που έχει φέρει σήμερα τον πλανήτη μας στο χείλος της κατάρρευσης.

Η επιρροή του ανθρώπου στην άνοδο της θερμοκρασίας παγκοσμίως, αποτελεί ένα επιστημονικά αποδεδειγμένο γεγονός, ακόμη κι αν λίγοι, όπως για παράδειγμα ο σημερινός Πρόεδρος των ΗΠΑ, συνεχίζουν να το αρνούνται.


10. Η ικανότητα των εκμεταλλευομένων για επανάσταση

Τη μεγαλύτερη επιρροή, όμως, δεν την είχε η βαθιά ανάλυση του Μαρξ για τις αντιφάσεις του καπιταλισμού, αλλά η έκκλησή του για τη δημιουργία ενός νέου είδους κοινωνίας: του κομμουνισμού.

Το μήνυμά του ότι οι εκμεταλλευόμενες τάξεις είναι σε θέση να απελευθερωθούν από την καταπίεση και την ανισότητα, άλλαξε για πάντα τον 20ο αιώνα και ενέπνευσε τις επαναστάσεις στη Ρωσία, την Κίνα, το Βιετνάμ, την Κούβα και άλλες χώρες. Η έκκλησή του για ενότητα των εκμεταλλευόμενων τάξεων ισχύει πλήρως και στον 21ο αιώνα.


(Επεξεργασμένο από τη Συντακτική Επιτροπή κείμενο που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Granma»
_____

Σημείωση

MEW = Marx-Engels Werke (Έργα των Μαρξ-Ένγκελς). Ο πρώτος αριθμός αναφέρεται στον τόμο, ενώ ο δεύτερος στη σελίδα (ΣτΜ).


Πηγή: Περιοδικό Rotfuchs, Δεκέμβριος 2018

Μετάφραση: Παναγιώτης Γαβάνας

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.